Выбраныя творы ў двух тамах. Том 1: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

З акна вялікай солтысавай хаты лаўлю праз вазоны нядобразыч-лівы, насцярожаны позірк маладзіцы і зноў адчуваю сябе фашыстам. Грэбліва, наском бота піхаю браму, уваходжу на брук.

Скрозь каменні папраступалі ўжо далікатныя язычкі траўкі. Імі ласуюцца куры. Ляніва лазяць парасяты, блытаецца цяля з кончыкам сухой пупавіны і піша пад сабой мокрую лінію. За амшэлымі штыкецінамі цягнуцца з зямлі пікі маладой крапіўкі, вяргінь. Я ўпэўнены, тут усё выглядала дакладна гэтаксама на працягу трыццаці апошніх год — пры ўсіх сямі ўладах, якія тут за гэты час паспелі перамяніцца.

Іду далей.

Кузня. На ржавых плугах сядзяць сабе мужчыны, кураць, з-пад лоба зыркаюць на мяне, і ў іхніх пасцярожаных вачах я выразна чытаю: «Ты, немец, крочыш мірна, але ж халера цябе ведае, што табе можа раптам узбрысці ў тваю чужую, так незразумелую нам, башку...» Гэтыя людзі заўтра будуць успамінаць усё да дробязей і найменшыя дэталі перадаваць нават у суседнія вёскі. Трэба выкінуць нешта такое, каб і перадаваць і рагатаць мелі з чаго. Халера, не хваліся! Невядома яшчэ, чым усё гэта скончыцца!

Арбайтэн! — крычу на іх са злосцю і адчуваю, што нават чырванею ад абурэння.— Зі мусеэн але арбайтэн фюр дойчлянд, фэрштэен? Лё-ос але!

Мужчыны неахвотна кідаюць цыгаркі — ні адзін з іх не забывае агеньчык прытантаць — ды бяруцца хто за плуг, хто за барану.

За кузняй — высокі топаль. У камель убіты здаровы гак, на ім вісіць кавалак рэйкі. Ага, у яе сёння ноччу лупілі вартаўнікі і склікалі ўзброеную шайку!..

Пад топалем дзве дзеўкі. Стаяць і разглядваюць мяне ва ўпор. Выразна чую дыялог:

Які чысты, панскі немец!

— I малады яшчэ! Нішто сабе, файны! Як на ім спрытна ўсё ляжыць, халера!..

Цёмна-ру-усы...

Яны заўсёды духа-амі пахнуць!.. «Ну, заразы, я ж вам пакажу немца!»

Са злосцю заварочваю назад. Цяпер напэўна змагу выканаць тое, з-за чаго мы ішлі ў Каўняны, і сарваць усю злосць на солтысу.

Крочу да Тарноўскага.

7

На кухні нічога не змянілася. Хлопцы канчаюць аплятаць яечню са скваркамі. Разам з імі завіхаецца над талеркай, адчувае сябе нібы сярод сваіх, незнаёмы. Глядзі, як акліматызавацца паспеў, нягоднік!..

Солтыс вырывае з-пад жонкі табурэтку, махае па ёй рукавом, для большай пэўнасці яшчэ дзьме на яе, падстаўляе:

Біттэ зі-ітцэн зіх! Біт-тэ э-эсэн, дры-ынкен!

Халера, маёй злосці хопіць толькі, каб даць яму ў морду. Што тут рабіць? Спачатку трэба сесці. Апускаюся па табурэтку, дзеравя-най рукой бяру відэлец, пару бялок, падношу да рота, аднак праглы-нуць не магу. Тарноўскі клапоціцца, чым бы такім мяне забавіць.

Пане, хадзіце сюды! — паважнее раптам і маніць мяне пальцам.

Відаць, хоча нешта сказаць па сакрэту, і я нахіляюся. Але солтыс устае ды накіроўваоцца да дзвярэй.

Ком, ком, драўзэн, пане!

Іду за ім.

Да солтысавага дома пад'язджае сама фурманка. Малады муж-чына прывязвае да плота лейцы. Сядзенне воза заслана чырвоным саматканым дыванком у шашачку, на ім ляжыць дзесяцізарадная вінтоўка «СВТ».

Васі-іль, ты ж нічога не еў. На, вазьмі з сабой! — піхае яму ў рукі маладзіца вузялок.

Адстань, не да цябе! — адмахваецца фурман.— Вярнуся з Крынак, паем!

За фурманкай топчацца чалавек пятнаццаць узброеных мужы-коў. Энергічны хударлявы мужчына, убачыўшы мяне, прарэзліва камандуе:

У дзве шарэнгі стана-авісь! — і дадае на нямецкі лад: — Але — шнэль, рук-цук!

Няўклюдныя сяляне нязграбна трымаюць куляметы і аўтаматы, з панурай насцярожанасцю зыркаюць на мяне, ляніва выстройваюц-ца. Няўжо гэтыя дзядзькі сёння ноччу забілі траіх нашых? I вярнуліся раніцой дахаты, расказвалі пра ўсё жонкам, дзецям:!..

Хадзеце, пане, сюды! Біттэ, біттэ! — заве солтыс.