Выбраныя творы ў двух тамах. Том 1: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

Чакаю адказу. Ён зразумеў па інтанацыі, што гэта — пытанне, але разгублена маўчыць. Цяпер дакладна бачу: па-нямецку ён ні чорта не разумее, надарэмна я баяўся. Дзядзька проста вывучыў некалькі фраз ды паўтарае, як папугай, а для цёмных сялян веданне і двух дзесяткаў слоў здаецца немаведама якім дасягненнем, яны і разнеслі аб ім славу як пра чалавека, які гутарыць па-нямецку.

Тарноўскі прыкідваецца, бытта не чуў мяне, нападае на мужыкоў і баб:

А вы, сволачы, чаго выбалачылі тут свае слепакі? Р-р-раўз, падлы, адгэтуль! Арбайтэн, арбайтэн, лё-ос! Шнэль, швайны і гунды праклятыя!

Людзі, відаць, даўно прызвычаіліся да выхадак солтыса, не над-та палохаюцца. Каб не задзірацца з халерай, адступаюць на пару крокаў.

Солтыс зноў застывае перада мной, паслужліва задзірае галаву, гатовы выканаць любы загад, толькі б я не мучыў яго незразумелымі пытаннямі. Добра да яго прыглядаюся.

Ростам ён мне па бараду. Сухі, з дублёнай вятрамі і сонцам скурай на твары і лобе. Паміж губой і порыстым носам з сінімі кропінкамі вугроў — банцік рэдкіх вусікаў. Твар расплываецца ад бяздумнай ліслівай усмешкі.

— Біттэ нах гаўзэ! — паказвае рукой на сябе.— Біттэ эсэн, дрынкен!

Чорт вазьмі, не магу перастроіцца на хаду, і зноў хочацца сыпануць складаныя нямеіцкія фразы, што падрыхтаваў раней.

Выручае Косця.

Шэф тобі кажа, щоб всіх узброеных чоловіков праз пяць хвылын выставів во сюды, разумііш! — камісар бесцырымонна абрывае Тарноўскага.

Разумею...— солтыс праглынае камяк крыўды.

I щоб тут було дэсяць підвід, разумііш?

Разумсю, пане...

То дуй швыдко, а то як заіду в рыло!..

Тарноўскі адлятае ад Косцікавага прыклада, трасучы матузкамі ад кальсон, імчыць наперад.

I бімбар каб быў! — уздагон крычыць Сашка. «Бімбар» па-польску называецца самагонка.

Гу-ут, пане! — солтыс кідае ўжо на ляту.

Я часта ламаў сабе галаву, стараўся зразумець прыроду прадаж-нікаў. Адзін гатунак такой пароды людзей бачыў у турме, у Штутгофе. Перад абліччам смерці звіхнуўся адзін раз, учыніў злачынства, ратуючы сваю шкуру, тады пайшло і пайшло. Памалу нешчаслівец памірыўся з тым, што ён скончаны мярзотнік, закінуў сумленне на самае дно ды стаў ужо катам па прафесіі.

У лагеры, у турме станавіліся прадажнікамі, каб уратаваць сябе, кідаючы ў ахвяру звярынаму, шкурнаму інстынкту сваё чалавецтва. Што ж за гатунак людзей вось такіх, на свабодзе? Іх нічога не прымушае прадаваць сваіх, яны робяць гэта з уласнай ахвоты. Якая ў іх мараль, што за прынцыпы?

Вось Тарноўскі вылятае з якогасьці падворка. Ля плота стаяць бабы, мужчыны. Вуліцу перасякае статак гусей. Солтыс бачыць, што я пазіраю ў яго бок, і — трах! — дзядзьку кулаком па твары! Потым замахваецца на баб. Пад ногі трапляе гуска, ён б'е яе чаравікам і толькі тады дабіраецца да жанчын. Бабы разлятаюцца хто куды.

Выслужваецца, паказвае мне, які адданы. Яго прымітыўнае мышленне прымушае ногі і рукі рабіць тое, што на яго погляд рабіў бы я сам.

Абмежаванаму, сквапнаму, помсліваму, але дзейнаму ды яшчэ здароваму карчу далі ўладу. Прымітыўная натура, якой незразумелыя эмоцыі спагадлівасці, суперажывання, літасці, спачування і здаровай логікі — усяго, што мы разумеем пад словам гуманізм, знаходзіць сабе прымяненне ў энергічным карыстанні гэтай уладай. Грызці сумленне такога не можа — ён яго не мае.

Не раз чую, людзі кажуць: то быў залаты чалавек раней, але вайна сапсавала. Вайна толькі паскідвала наноснае, людзі пасталі самі сабой. Мярзотнік быў і ў мірны час мярзотнікам, але тады трымалі яго рамкі і яго натура не магла развярнуцца. Так і Тарноўскаму можна цяпер скінуць шкуру.

5

Хочаш не хочаш, трэба ісці да солтыса ў госці. Каторы дом Тарноўскага — няма патрэбы пытацца. Туды сыпанулі юркія хлапчукі, занялі ўжо выгодныя пазіцыі на плоце, каменнях і нават — дрэвах.

Солтыс сустракае нас на падворку і аж расплываецца ад гасціннасці.

Эсэн? Самагонка? Айер? Бутэр? Біттэ нах гаўзэ, біттэ ком, гэр шэф!

То можам і зайсці! — разважае Косця ды чмыхае носам.

Азіраюся. Два дзядзькі са зброяй, якіх мы вывалаклі з дзота, тырчаць на бруку. Паміж імі — непакорна апусціўшы галаву, з-пад лоба зыркае людзям пад ногі набычаны Мішка. Паказваю на мурог, і Міша сядае туды, апіраецца плячыма аб штыкетнік — рэдкі і нізкі, праз яго ўсё відаць.

— Ду — гір, унд ду — гір! — тыкаю пальцам. Вартаўнікі тарапліва выконваюць мой загад — становяцца паабапал Мішкі.