Яму абы паўлітра, больш і трава не расці!
Павылазілі з кустоў і астатнія.
Што праўда, то праўда, для гэтай групы я выбраў няўдалага чалавека камандзірам. Мяне падкупіла яго званне. У партызанскай справе ўсё іначай, чым у войску.
...Паснедалі, паклаліся адпачываць. Паставіў яго па варту, Смірноў паказвае на труп хлопчыка, як галоўнага вінаваўцу,— а ён заснуў!.. Гэтых дваіх забілі, калі ўцякалі. Завалаклі сюды ўжо потым. Дзве вінтоўкі пабілі, ляжаць вунь. Боты недзе мае падзяваліся, і на сук нагавіцы напароў... Але вінтоўкі сваёй я не кінуў...
Маеш чым хваліцца!
Такая злосць на гэтага недарэку, што, здаецца, забіў бы.
Дзіця раніцой паставіў на пост? Не мог сам пастаяць, дубіна бязмозглая! — налятаю на яго з кулакамі.
Чалавек нават не ўхіляецца, пакорна церпіць маю аплявуху.
Дай спокуй! — стрымлівае мяне Косця.— Хіба тут вінаваты ён адзін?
2
Камісар мае рацыю, справа не ў Смірнове. Наслухаўшыся фальклорных легенд аб партызанах, гэтыя людзі ўяўлення не маюць, як у лесе ўсё складана: нават хлеба кавалак дастаецца не проста. З Беластока ж гэтыя направіліся да нас з чамаданамі, святочнымі касцюмамі і сукенкамі, з адпрасаванай бялізнай нават, бытта тут ім выдзеліць меліся пакоі з водаправодам і электрыкай.
На поўнач ад Скрабляцкага лесу, ля мястэчка Крынкі, па вёсках жывуць беларусы, палякі і нават — татары (далёкія нашчадкі грозных татарскіх ватаг, якія служылі ў польскіх гетманаў; потым іх каралі ўзнагародзілі нашымі землямі). Крынкаўскі амтскамісар не такі тупы і бязмозглы служака, як яго сябар у Гарадку, займаўся справамі больш значнымі. Ён яшчэ ў мінулым годзе стаў вызываць па адным з аўтарытэтных сялян і дурыць:
Палякі! На вас скардзяцца беларусы з татарамі. Чаму вы дазваляеце, каб яны здзекаваліся з вас? Дам вам зброю, пакажыце хамам, дзе ракі зімуюць!
Калі зайшлі да яго іншыя, ён ужо трымаў прамову гэтак:
— Беларусы! Няўжо вы такія бездапаможныя, каб вас крыўдзілі палякі? Учора мяне тут яны палохалі — калі не выселяць вас немцы адгэтуль, то яны беларусаў выражуць у пень! Мы, салдаты фюрэра, людзі гуманныя; завошта вас высылаць і куды? Тут жа ваша радзіма!.. Бярыце ў мяне вінтоўкі, кулямёты і не паддавайцеся! Калі вас пачнуць крыўдзіць, скардзіцца не хадзіце: у немцаў, як самі бачыце, цяпер і сваіх клопатаў хапае...
Прыкладна тое самае сказаў і татарам.
Такім чынам крынкаўскі амтскамісар узброіў з дзесяць вёсак, самых адсталых на Беласточчыне і Гродзеншчыне. Гарэлка, забабоны, панажоўшчына, папы і мулы правілі над імі. Пры Пілсудскім тут вербавалі «стшэльцаў», адсюль паходзіў бязжаласны кат дэфензівы Палтужэцкі і славуты кумір забабонных багамолак — прарок Ілья Клімовіч з Грыбава, які выклікаў цэлую рэлігійную вайну сярод праваслаўных.
Пры ўсіх сямі ўладах, якія тут мяняліся за апошнія дваццаць пяць гадоў, палітычныя перамены галаварэзы выкарыстоўвалі для асабістых парахункаў: выдавалі, саджалі ў турмы, рэзалі, стралялі, пушчалі з дымам адзін аднаго... У параўнанні са Страшавам ці Грыбаўцамі гэтыя вёскі адсталі на гадоў сто. Свядомых мужыкоў немцы перастралялі ў пачатку вайны, выдаць іх знайшлося каму.
Калі я вярнуўся са Штутгофа, на поўнач ад Скрабляцкага лесу партызаны не паказвалі носа. Там адразу паўставала страляніна, і хлопцам трэба было даваць драла. Верхаводзіў «самааховай» солтыс Тарноўскі. Страляніну пачыналі «самаахоўшчыкі», Тарноўскі гнаў конніка ў Крынкі, адтуль на падмогу машынамі прыбывалі салдаты гарнізона.
Штаб брыгады загадаў гэтыя вёскі асвоіць. З Вайцяхоўскім разглядалі мы карту і ламалі галаву, як выканаць загад. Пакуль што нічога не выходзіла.
У Каўнянах жыў бацькаў знаёмы міліцыянер, але неўзабаве загубілі і яго. Прыехалі паліцаі, звязалі чалавека, вывелі пад хлеў, куды выцякала ад свіней смярдзючая лужына, і сталі ладаваць аўтаматы.
Ну, Маскву бачыш?
З роспачы, што нічога ўжо не можа зрабіць, малады чалавек аж заплакаў.
Не бачыш? Перастань, не варта ліць слёзы! Зараз і Крэмль табе пакажам!
Так не стала і апошняй апоры.
Напрасіўся ў атрад да мяне масквіч Вася. Ён уцёк з лагера палонных, цэлы год жыў ва ўдавы, памагаў гаспадарыць. Прыбыў да нас з пісталетам і вінтоўкай — па ўсіх правілах. Я з радасцю намерыўся яго прыняць.
Не гарачыся,— стрымаў мяне камбрыг ды звярнуўся да хлопца: — Столькі часу, мілы Васілёчак, людзі пралівалі кроў, а ты ўсё хаваўся ў бабы за спадніцай ды еў верашчаку? Заслужы права быць сярод нас. Стань парабкам у Тарноўскага, дакладвай нам, што ў яго адбываецца. Будзеш спраўляцца — праз месяц камандзір цябе прыме і ў атрад!
Хлапец ахвотна згадзіўся. І як пайшоў Васіль у Каўняны два тыдні таму назад, дык нібы ў ваду кануў.
...Ах, сястры-ычка мая мі-ілая, чаму твая доля такая-ая,— усё выводзіла пажылая кабеціна.— Што я твайму жанішку-у раскажу, калі ён мяне спыта-ае!.. Даруй мне, старой, што не ўсцерагла-а цябе, не падставіла свае грудзі пад вострую ку-улю тваго немца пракля-атага!..
Міра! Міра! — адцягвае яе Нікіціна.— Хопіць, пашкадуй і сябе, не плач, гэтым ты не дапаможаш ужо! На, хлябні вады з біклажкі, во!