Выбраныя творы ў двух тамах. Том 1: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

На мне — той самы лейтэнанцкі мундзір, у камісара — сіняя вопратка чыгуначніка. Адзін Сашка ў цывільным. Гарадоцкія паліцаі носяць на правым рукаве павязкі з нямецкай пячаткай і надпіам: «Гільфсполіцай». Саша вышэй локця павязаў сабе хустачку, намаляваў нешта вуглём.

Дваццаць чалавек, прысланых Марусяй, мы памясцілі зводдаль. Хопіць з нас гамяльчан; перш чым прыняць гэтых у атрад, да гасцей добра прыглядзімся. Іх немцы везлі на работу ў Германію, не давезлі і пакінулі ў Беластоку на аэрадроме. Сярод дваццаці знайшоўся нават прапаршчык царскай арміі, нехта Смірноў, яго я назначыў ка-мандзірам і даў тры вінтоўкі. Зброі гэтай мала, у нас быў запас, але я рызыкаваць пабаяўся, затое падрабязна расказаў, куды можна хадзіць, куды нельга. Потым кожны дзень да іх мы заглядвалі. Каб цяпер хто-небудзь з боластаччан захацеў нас прадаць, то зрабіць гэта не так проста — дзе мы стаім, беластаччане не ведалі.

Скрабляцкі лес ад Ліпнікаў аддзяляе аўтастрада. Для бяспечнас-ці ўздоўж асфальту дрэвы немцы спілавалі і высеклі нават усе кусцікі. Выходзім на прафілактычную паласу, набліжаемся да асфальту. У двух напрамках снуюць машыны. Салдаты з кузаваў махаюць нам рукамі. Патрулёў не відаць. На ўсялякі выпадак махаем рукамі салдатам і мы.

Спакойна перасякаем шашу.

Ля месца, дзе размяшчаўся лагер, адчуваю няладнае. Лес чамусьці здаецца мёртвы і пусты. Нас агортвае трывога. Чаму не відаць вартаўніка?

Па-пластунску! — шапчу сваім.

Асцярожна паўзём на пагорак. Выглядваю на паляну і нямею.

Там, дзе было вогнішча ў беластаччан, цяпер валяюцца транты, паламаныя фанерныя скрыначкі, чамаданы, пагнуты алюмініевы посуд, перасыпаны крупой і гарохам. А сярод хламу выдзяляюцца сваёй жудаснай белізной тры голыя целы. Уражаны ўстаю, прыглядваюся.

Першы ляжыць барадаты дзядзька, за ім пятнаццацігадовы хлопчык і дзяўчына.

А-а, нарэшце з'яві-іліся! — вылятае з гушчару растрапаная дзяўчына з абветраным скуластым тварам у лішаях.— Гэта ты, сволач, пакінуў нас тут адных немцам. Гэта ты нас загубіў?! — нападае яна на мяне.

Нікіціна, супакойся! — просіць камісар. Ён тут быў ужо некалькі разоў і ведае ўсіх па імені.— Не мялі глупства, Саша, расказвай лепш, што здарылася!

Табе не падаба-аецца? — раз’юшана паварочвае яна ўжо на Косцю.

Камісар адступае.

О, не-е, сволач, не вырвешся! Не выкруцішся, нягоднік! Загубіў нашых і думаеш, гэта так пройдзе табе? Хоць вочы твае паганыя выдзеру з карэннямі, душагуб ты!

Яна і праўда цягнецца да камісаравага твару з кіпцюрамі. Ашалелую, хапаю паўпол, прашу:

Супакойцеся, таварыш Нікіціна!

Мы для вас не людзі! Нас, адных жанчын, вы не прынялі — думаеш, не водаю? Пусці,— адчайна тузаецца яна.— Мы ішлі як да сумленных партызан, а вы? Разадзеўся ў нямецкія транты, бы на маскарад! — упікае мяне.— Для цябе ўсё гэта гульня, форс, а людзі, паглядзі туды — мёртвыя! Гэта ты іх забіў! Ты! Ты! Ты!.. Толькі не думай, што іхняя кроў абыдзецца табе за так, адрыгнецца, пачакай! Ох-ха-ха-ха! — затраслася ў маіх руках ад бяссільнага плачу.

Сапраўды, я намерваўся перадаць жанчын камандзіру ў Дубава і атрымаць столькі ж аўтаматаў. Хто паспеў расказаць ёй? Дзеўка столькі мае злосці і энергіі, што цяпер яе не аддам ні за якія скарбы. Кладу Нікіціну на мох.

З-за яліны паказваецца пажылая кабета. Яна складвае, як да малітвы, рукі, бухае на калені, паўзе да мёртвай дзяўчыны. Кабета змахвае з пажаўцелых грудзей і шыі мурашак, прыкрывае васковую галізну цёплай хусткай, абдымае мёртвуго галаву і з невыказным болем цягне:

Ах, Фа-аночка, ах, сястры-ычка, як цяпер без цябе дамоў мне вяртацца, як без цябе жы-ыць!..

Не магу на гэта глядзець.

З кустоў выпаўзае Смірноў з вінтоўкай. Яго і так доўгая і хілая фігура зношанага пяцідзесяцігадовага чалавека цяпер зусім згорбле-ная. Вопратка вісіць, бытта на пудзіле. Босыя ногі брудныя, калашына распаласавана ад калена да самага нізу. Прапаршчык няўклюдна прыкладвае да казырка пальцы, грэбае мох ступакамі:

Таварыш камандзір атрада...

Перастань крыўляцца! — абрывае яго Косця.— Кажы адразу, як было!

Не стала чаго ў нас есці... Не сядзець жа склаўшы рукі і не чакаць манны з неба! Звечара павёў іх у Каўняны. Вартаўнікі пачалі біць у жалеза. Потым сталі страляць трасіруючымі. Я хацеў мірна, але гэтыя,— паказвае на кучаравага бойкага хлапца,— сталі адстрэльвац-ца...

А мо трэба было цярпець? — гыркае той.

У крайніх хатах набралі капусты, хлеба, бульбы і вярнуліся на світанні...

А на лузе за вёскай пакінуді на траве след! — перабівае хлопец.— Яму казалі ісці дарогай, а он — напрасткі, бытта часу не было!

Знайшлі каго назначаць старшым! — ускоквае Нікіціна.— Ён свае сарочкі баіцца! Унь — шырынкі сабе не зашпіліць нават, паглядзіце!

Смірноў вінавата пацягнуў руку ўніз, тарапліва стаў папраўляць нагавіцы.