Выбраныя творы ў двух тамах. Том 1: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

Прызнавацца, як стаю на варце ці ў заслоне, езджу ў вёскі па бульбу і сена? Пачынаю гаварыць наогул аб Гута-Міхаліне і бачу, што людзі ўсё ўжо ведаюць. Расказаў ім, вядома, бацька. Па сваёй звыч-цы, напэўна, стары шмат перабольшаў. Каб не канфузіць яго, адразу змаўкаю. Але землякі мяне і не распытваюць. Аднасяльчане — людзі простыя, з-за мяшчанскай ветлівасці другі раз адно і тое самае слухаць не стануць.

Моўчкі мужыкі ўздыхаюць, кожны думае пра сваё. Успамінаю словы капітана: «...агітаваць, узнімаць на барацьбу!» Каб пачаў так з нашымі страшаўцамі гаварыць, то адно сябе асмяшыў бы. Гэтыя людзі ў два разы за мяне старэйшыя, ад нараджэння — мае настаўнікі, усё разумеюць не горш і надта не любяць пустазвонства. Добра мне, маладому, свабоднаму, ваяваць у лесе. I то невядома яшчэ, што будзе з бацькамі. Калі ўцалеюць, то выпадкова.

Хоць з Гута-Міхаліны да фронту гэтаксама далёка па карце, як і са Страшава, ды нам фронт здаецца — побач, мы яго ўдзельнікі і адчуваем яго дыханне. Самі сабе гаспадары, вольныя казакі, таму шчаслівыя людзі. А тут па-ранейшаму — нібы ў канцлагеры. Няважна, што навокал няма калючых дратоў.

Чулі? — пытаецца Лебядзінскі.— Учора з Гарадка вывезлі апошняга яўрэя. Кажуць, Маўшак схаваўся, то на Замкавай вуліцы знайшоў яго Шусцікаў сын і застрэліў...

Маўшак меў млын, дзе кожны наш мужык малоў на хлеб. З Маўшаковай Фаняй я канчаў школу. Разам з намі да пятага класа вучыўся і Шусцік...

Амтскамісар пастраляў рускіх палонных, каторыя будавалі бункер каля камендатуры. Ад самай восені там капаліся, муравалі яго. Камендант не захацеў, каб яшчэ хто ведаў пра патайныя хады. Убачыў у некаторых байцоў добрыя шынялі, перад расстрэлам нават загадаў усіх раздзець. Гаспадарлівы, бачыш!

Колькі іх працавала?

Чалавек дванаццаць.

Хвіліну ўсе сядзяць уражаныя.

Толькі сказаць лёгка — дванаццаць. Кожны жывы чалавек, у кожнага была маці, родны куток, дзе яго чакаюць!

Усе ўздыхаюць.

У Каралёўскім лесе, ля вузкакалейкі, хлопцы са Случанкі нейкага немца злавілі. Ладавалі бярвенні на платформу, а ён вылез да іх з гушчару. Аброслы, схуднелы, адубянелы... «Партызан, партызан!..» — адно цвярдзіў ім. Відаць, адбіўся ад часці і з глузду з'ехаў. За случанцамі фашысты заўваяшлі тое-сёе. Каб выслужыцца, каб пака-зацца, якія яны адданыя немцам, вяскоўцы звязалі вар'ята ды здалі амтскамісару.

Дастаецца і ім! Гоніць Гітлер на згіненне!

Звар'юеш, аніўжэ!..

Аднак, халера іх не брала, ваююць! Яшчэ і як!.. Бо ім, мусіць, такая работа падабаецца — забіваць людзей і рабаваць свет!..

9

Уваходзіць бацька, вітаецца, сядае на калодку перад печчу і грэе рукі. Пазіраючы ў агонь, апраўдваецца:

Карова, халера на яе, уздумала якраз цяліцца. Цяля прымаў, замачыў рукі, адубянелі.

Успаміны так і разанулі па сэрцы. Мокранькае стварэнне на кволых ножках, каля яго — змучаная рагуля. Дома ля пліты — мама з выражэннем таямнічага шчасця на твары пячэ нам з Валодзькам аладкі з малодзіва — жоўтага ад тлушчу. Усё такое рамантычнае, далёкае — няўжо ніколі не паўторыцца?

Што прывяла?

Бычка.

I добры бычок?

Ат, цяпер усё роўна, калі сам не пэўны ніколі, ці будзеш жыць праз гадзіну! — бацька махае рукой і ўздыхае: — Ну, то што хто чуў?

Усё тое самае! — кажа Косця.— Насілі мы днём шпалы, і немец нам пахваліўся: «Гітлер хутка пачне запускаць сакрэтныя бомбы і вайне — канец!»

Два гады запускае.

Языком.

А ў Ваўкавыску нехта міну заклаў пад адзін вагон!

Г... гэта, а не кладзенне! — злуецца бацька.— Толькі што вярнуўся са службы Антончыкаў Іван і расказваў. Учора ў Валілах нейкі такі самы дурань падлажыў міну пад стрэлку!

Я ўвесь ціснуся ў лаўку.

Вечарам, а гадзіне дзевятай? — падхоплівае Васіль.— I праўда — бабахнула!