Выбраныя творы ў двух тамах. Том 1: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

Зімой, бывала, вырвуся з хаты, бытта за бярозавымі дубцамі на венікі. Уцячэ і Ніна. Мы з галінак страсаем белыя пласты. Разграбаем снег і ўглядаемся, як пад ім папрытойваліся зялёныя былінкі з ягадкамі. Ад пякучага марозу зноў усё панакрываем пухкім снегам ды бяжым на рэчку, пускаем пад лёд пухіры.

Летам я пачаў збіраць калекцыю гнёздаў. Выбраў у лесе месца пад густымі елачкамі і туды назносіў гнёздаў сорак, ад усіх птушак, якія ў нас гняздзіліся. Толькі было крыўдна, што Ніна пытаецца, навошта гэта раблю.

Аднаго разу ў Настусі ястраб украў кураня. Мы вырашылі пакараць драпежніка.

Пад стромкай сасной знайшлі птушынае пер'е, косці, памёт. Па суседняй елцы ўзабраўся я да сучкоў сасны, пералез на яе і — да гнязда. Тры каршуняты не надта здзівіліся, а дружна паказалі жоўтыя раты. Скінуўшы іх, пачаў здзіраць гняздо. Потым захапіўся малюн-кам: пада мной густая зеляніна, а ўверсе — сонца, хмара, насустрач якім я імчу з верхавінкамі сосен і елак. Толькі было надта шкада, што са мной няма Ніны. Голас яе даходзіў, бы з другога свету, недзе ўнізе.

Пералазіў я ўжо на елку, калі прыляцеў ястраб ды залапатаў крыллямі. Над вухам нешта сіпла зашыпела, я спалохаўся і паляцеў уніз. Бухнуўся на мох каля птушанят. Адразу спатнеў. Пайшла кроў ротам. Не мог устаць, зламаў нагу.

Ноччу нас знайшлі бацькі. Мая галава ляжала на гняздзе. Ніна галінкай адганяла камароў. Нас тут жа бацькі пабілі, хоць мы і так плакалі.

I толькі цяпер мая мама звярнула ўвагу на адносіны сына да Лу-кашовай дачкі. Спрадвеку ў Страшаве панавала варожасць свякрухі да нявесткі. У сілу традыцыі і мама ўжо ненавідзела яе, хоць сын яшчэ пра нявесту і не думаў. Першай трапіла маме Ніна, ёй дасталося найбольш.

Калі вярнуўся я з бальніцы, была ўжо восень. Настуся з дачкой прыйшлі да нас капаць бульбу. Дачку суседка адзела як да царквы, ва ўсё новае, абула ў жоўтыя чаравікі. Ніна памкнулася да мяне, але мама яе прагнала ды заявіла Настусі, што ніколі не дазволіць, каб яе сын нават пазіраў на такую, як Нінка.

Настуся нешта вострае маме адказала, высыпала на раллю бульбу з кошыка, узяла матыку, за руку дачку ды пайшла з нашага поля. Бацька якраз сядзеў на мяжы і на сварку жанчын нават вокам не павёў. Мужчыны сабе мірна гутарылі аб палітыцы, курылі, паплёўвалі: хіба да твару ім увязвацца ў бабскія справы.

На снезе цяпер пя Лукашовай хаты — ні слядочка. Гляджу на падворак Настусін - дзіка, няўтульна, хоць плач.

4

Пасля бацькі адправілі мяне ў горад вучыцца. Бачыць Ніну даводзілася рэдка. А тым часам яна расла прыгажуняй. Сталі да яе надта рана заляцацца хлопцы.

Аднаго разу зімовым вечарам трапілася з Нінай вяртацца дадому. Спыніліся ў месцы, дзе нам разыходзіцца па хатах. Я пачаў дзяўчыну туліць да сябе і цалаваць халодныя вусны. Ніна пакорна давалася з сабой рабіць усё. Нарэшце мы разышліся.

Алёшка! — паклікала мяне здалёк, нешта ўспомніўшы.

Я вярнуўся.

А ты мяне кахаеш? — спытала нечакана.

Мне было ўжо шаснаццаць, ёй — пятнаццаць. Што такое кахан-не, Ніна тады наўрад ці разумела. Пытанне яе прагучала ненатураль-на, мабыць, маці ёй загадала спытацца, каб ведаць, пускаць дачку са мной ці не.

Я нічога не адказаў. Я толькі яшчэ раз яе сціспуў і шапнуў:

Шукай пісьмо ў нашых гнёздах!

У наступны дзень я напісаў цэлы сшытак, і назаўтра яго ў гняздзе не стала. Цяпер я клаў яшчэ і яшчэ, а Ніна кожны раз іх адтуль забірала.

Нейкім чынам даведалася пра пісьмы мама і пайшла сварыцца. Настуся з-за бэлькі дастала жмут сшыткаў, кінула маме ў твар ды сказала:

— На, давіся імі і ідзі ты са сваім сынам к чорту! Мама іх сабра-ла, прынесла дахаты і папаліла. Калі я потым спатыкаўся з Нінай, то рабіў выгляд, што не бачу' яе.

Мінуў яшчэ нейкі час.

Прыехаў я на канікулы. У наступны дзень рана ўстаю, хаджу па полі ля Лукашовага хутара, адкуль чуваць зязюльчына кукаванне ды птушыны шчэбет. Заходжу між сосен. Бачу — нашы страшаўскія дзяўчаты з лесніком расчышчаюць дзялянку, сярод іх Ніна. У мяне з'явілася злосць. Адначасна Ніна прыцягвала. Я прывітаўся ды сеў каля дзяўчат на пянёк. Яны пачалі жартаваць са мной, а Ніна, збянтэжаная, трымалася зводдаль і не паднімала галавы.

Калі дзеўкі адышлі, яна наблізілася да мяне, працягнула на далоні дзве першыя ў гэтым годзе, ужо чырванабокія ягадзінкі і ціха прамовіла:

На... з'еш...

У яе голасе было столькі гатоўнасці і жадання паслужыць, апекавацца мной, пашкадаваць ды зрабіць мне прыемнасць, а ўсё гэта ішло з такой глыбіні душы, што на хвіліну яна стала мне блізкай-блізкай — бытта мама.

I ўсё ж такі я, нягоднік, ягады не ўзяў. Адчуваючы прыемнасць, што помсціў за сваю ганьбу, устаў ды пайшоў.

Прыязджаю праз год на канікулы зноў. Аднаго дня кручу калаўрот, спускаю вядро, каб зачарпнуць вады. Рыпнулі весніцы, забрахаў наш Бобік. Гляджу — да мяне ідзе Ніна! Смуглявая, як цыганка, загарэлая ўся... Калі дзяўчына зірнула вогненнымі вачыма, я забыўся ўвесь і вядро ў студні бразнула аб банку з малаком. Апускаюся на цэментавую балейку.

Добры дзень, Алёшка! — сказала яна ціха, душэўна і падышла так блізка, што мяне абдало цеплынёй яе твару.