Выбраныя творы ў двух тамах. Том 1: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

— Га-га-га-га! — выбухаем дружным рогатам. Ледзь Скарыпін суцішае нас.

Хлопцаў ужо нібы падмяніў хто. Усе бадзёрыя, вясёлыя і дасціпныя. Выйшаўшы на двор, зімы ніхто не заўважае. Сваімі целамі мы нават як бы нагрэлі сцюдзёнае паветра.

На балоце захацелася піць. Скарыпін падыходзіць да рова, пя-тою прыклада стукае аб лёд, прабівае палонку. Па чарзе кладзёмся на бераг і з палонкі смокчам ваду.

Ух, аж зубы ломіць, халера! — стогнуць, крэкчуць, плююцца торфам ды травінкамі.

Нібы волава ў жывот сабе наліў!

Уй, зараза-а!..

Кладуся піць апошнім. Доўга, не адрываючыся, цягну ў сябе вузенькі вогненны струменьчык ледзяной вадкасці. Узнімаюся, а лёд у рове чамусьці ў гэты момант якраз з сухім трэскам абвальваецца ў доўгую прорву.

Ты глядзі-і,— заўважае Скарыпін.— Цэлы равіска вады, бадзяга, выпіў!

Га-га-га-га! — зноў усе рагочуць.

Не пасаліўшы нават!

Дзіва, што немцы ад такога давалі драла!

Такі цэлы ўзвод разгоніць!..

Новы выбух рогату. Хлопцы нібы захварэлі смехам.

Ла-адна, хопіць вам іржань! — суцішае Скарыпін.— Пера-станьце дражніць сабак па вёсцы, чуеце, як разышліся там?.. Пад'ём, пайшлі!

Мы ўжо крочым у шэрую цемру далей, а бадзёрая весялосць нас усё не пакідае. Смяюся і я.

Не, партызаны, здаецца, мяне ўжо прынялі-такі да сваёй кампаніі!

1

У 19З9 годзе, адразу пасля ўз'яднання Заходняй Беларусі, мне давялося пабыць пару гадзін на былой пагранічнай савецкай станцыі Негарэлае. Вылез я з цягніка і з усяго дзівіўся: якая вопратка ў людзей, якія будынкі. З захапленнем абмацваў савецкія вагоны, сцены вакзала. I рабіў гэта не таму, што ўсё было лепшае. Вагоны і бу-дынкі ў буржуазнай Польшчы рабілі не горшыя, а вопратку насілі паны болей модную і дарагую. Тое, што я назіраў, для мяне не з'яўлялася і нечаканасцю. Гэтыя савецкія рэчы я даўно бачыў у марах, чуў пра іх, вычытаў у падпольных газетах і брашурах. Але цяпер, у Негарэлым, усё набыло свае абрысы, пахі, цвёрдасць і было рэчаіснасцю, а не марай, легендай і малюнкамі ды фатаграфіямі на глянцаванай паперы.

Нешта падобнае перажываю другі раз — у лесе. На ўскраі Гута-Міхалінскай пушчы сустракае нас партызанскі заслон. Каля вартаўнікоў на сашнічках — кулямёты. Нямецкія — з дзіркамі для ахаладжэння ў сталёвых кажухах; чэшскія — маленькія і зграбныя, як цацкі; нашы — з дыскамі, як талеркі. Бытта няма навокал пе-рапоўненых фашыстамі гарнізонаў — хлопцы паляць сабе вогнішчы, дурэюць, апавядаюць анекдоты. Кіламетраў з дваццаць, да самага лагера,— такія ж заслоны, а навокал прасціраецца незалежнае царства, куды фашысты не паказваюць і носа. Гляджу на іх шырокімі вачыма і не магу надзівіцца.

Падыходзім да мэты.

У цэнтры Гута-Міхаліны лысее пагорак. На яго ўскраіне, у ельнічку,— многа замаскіраваных зямлянак, вялізных, пабудаваных па-гаспадарску, з адмысловымі ўваходамі і камінамі, з зашклёнымі вокнамі ў шчытах, з падмеценымі і пасыпанымі жоўтым пяском дарожкамі. Колькі іх тут? Не менш за сотню. Няхай сабе ў кожнай жыве па дзесяць чалавек, і то — тысяча!

На пагорку — стаптаны снег. Сляды старыя і свежыя, іх сотні і тысячы. Тут, відаць, праходзяць сходы, пастраенні. Адсюль вырушаюць у далёкія паходы. Сюды прыбываюць людзі з Масквы. Пра ўсё я ведаў да Штутгофа, але чуць а бачыць — не тое самае; перада мной — не легенда, а — рэчаіснасць.

Пагорак з зямлянкамі не мае ў сабе ані крыхі грозных ваенных дзён, вайсковай сухасці. Ён больш нагадвае жытло пагарэльцаў, ці перасяленцаў, або турыстаў. I гэта мяне ні то расчароўвае, ні то здзіўляе.

Ад зямлянкі па вытаптаных у снезе глыбокіх дарожках дзесьці бягуць звычайпыя вясковыя хлопцы. Ім наперарэз вылятаюць дзве курносыя дзяўчыны ў кажушках, накінутых наапашкі. Хлопцы стрэхваюць елку, узбіваюць малочную хмару, і дзяўчаты ўжо вішчаць на ўвесь лес, бытта і праўда для іх гэта нечаканасць. Гарэзніцы ўжо хапаюць груды ды гоняцца за жартаўнікамі.

Во, так іх матары! — крычыць Яша Баркуноў, забыўшыся на стомленасць.

Не даруйце ім, не дару-уйце! — дапамагаюць іншыя.

З'яўляецца партызан на кані, аброслым кудлатай поўсцю — ру-дой і густой, як у мядзведзя. Кубанка на галаве ў партызана трыма-ецца цудам, ля нагі матляецца шабля, а сядзіць ён на худым хрыбце, бытта на плоце. Хлапец узнімае каня на дыбы ды раве на дзевак:

Хэнды гох!

Гарэзніцы пуляюць грудамі ўжо ў яго, а я ўсё прыглядаюся да рыцара. Хлапец відавочна перастараўся. На ім столькі рамянёў ад планшэта, бінокля, вінтоўкі, нагана ды яшчэ ад незразумелых мне прыладаў — бытта ўсе гэтыя рэчы ён паначапляў, каб завезці на склад.

Выязджаюць сані. У іх на каленях стаіць юнак і правіць канём. Яго вінтоўка ляжыць на дошках побач з сякерай. На хамуце замест гужоў — дрот. Адна аглобля таксама перавязана дротам. Лейцы сточаныя з парашутных лямак, канцы ад вузлоў целяпаюцца. Гняды конік худы і гэтаксама кудлаты. Потым я даведаўся, чаму партызанскія коні такія. Зімавалі яны на двары, і прырода гнала ў беднай жывёліны поўсць, каб яна не акалела.