Выбраныя творы ў двух тамах. Том 1: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

У Беластоку жыве бацькава сястра.

А хіба ж цябе з Валодзькам не ў Штутгоф той заслалі? — дзівіцца старая.

Го, калі гэта было! — супакойваю яе, пераняўшы легкадум-ную інтанацыю раненага салдата з Аленштайна.— Цяпер працуем у Берліне машыністамі! Немцы зжаліліся, пусцілі на два тыдні дахаты памалаціць збожжа, а то старыя не ўправяцца, гаспадарка не малая, столькі снапоў мышы грызуць недзе!..

Ну то дзякуй богу!— уздыхае яна з палёгкай.— Скідай сваю шапку, скідай!.. Ці і ты ўжо набраўся ад іх звычкі — не знімаць яе дома?..

Скіну, цётку, дайце разгледзецца ў вас!..

У цёмнай каморцы сваячніца сцеле пасцель. Праз восем месяцаў — з часу, калі мяне арыштавалі,— зноў кладуся ў ложак з белай прасціной. Адсыпацца ніхто не перашкаджае. Суседзі бачылі, як у хату ўвайшоў немец. Пакуль не выйдзе ён, ні ў каго, вядома, не з'явіцца ахвоты наведаць старую.

Вечарам вяртаецца з работы стрыечны брат, вядзе мяне да знаёмага цырульніка ды шэпча майстру:

Франак, маўчы, не пытай ні пра што, а пастрыжы гэтага кавалера нагала!

Адчуваю, як дрыжыць рука цырульніка, калі ён пад пулёўку раўняе мне валасы. Затым развітваюся са сваяком, адпраўляюся на Палескую станцыю, залаягу ў пасажырскі цягнік.

Канчаліся пятыя суткі, як я ўцёк з Тыгенгофа. I тады гэтаксама скрозь галінкі свяціў месяц. Толькі цяпер ён поўны і святла дае больш. Гэтаксама жоўтым серабром блішчыць снег ды плывуць празрыстыя хмурынкі. Аж не верыцца, што быў такі Штутгоф, капо, «блёкэльтэс-тэ», «крыплі», язда зборным у цэментавых трубах, пераапрананне...

Праз гадзіну пасажыркай прыбуду ў сваё Страшава. Яно ляжыць ад Беластока на саракавым кіламетры. Там мяне чакаюць хлопцы — адно б дабрацца! Чамусьці цалкам упэўнены, што і далей пашанцуе. I не падазраю, якая калдобіна мяне яшчэ чакае. Вядомыя сілуэты за акном дадаюць бадзёрасці.

У вагоне святла няма, месяц свеціць у твар, а сярод пасажыраў можа ехаць знаёмы. Паварочваюся спіной да акна, стараюся ўзірацца паверх людзей, насцярожана прыслухоўваюся.

...То і іх пастралялі?.. Тадэвушаў жа Антак з іхняй Нюшкай нават гуляў!

Во-во! Ён гэта і зрабіў. Галену прывезлі з малым. Вася яе расплакаўся, яна стала суцяшаць: «Не плач, Васілёк, гэта ж Тадэвушаў Антак стаіць, ты ж яго ведаеш, ён да нас прыходзіў, мама яго частаваала!..» А той Антак адвярнуўся, пазнаў іх і першых павёў на расстрэл!..

— Божа, божа, што ро-обіцца!..

Пра каго яны? Хто гэты Антак, з якой вёскі?.. Галасы жанчын вельмі знаёмыя. Асцярожна пераступаю іхнія мяшкі і кошыкі, іду да другога акна.

Скрозь грукат колаў чуваць далёкі выбух. Прашывае халадок страху. От будзе фокус, калі пасажырка нарвецца на міну і задзярэ колы!.. Няўжо навінен трапіць на такое я менавіта цяпер? Не можа быць!

Трывожаць бацькі. Як гляну маме ў вочы, як апраўдаюся за яе любімага сына?..

1

Мама ў нас бескарысная, жыве па прынцыпу: ты здаволены, табе добра — вось і ўсе яе радасці. Беднай давялося перацярпець аж столькі, што яе гора і нягод хапіла б іншым на пяцярых.

Фашысты забралі нас з хаты адразу траіх: мяне, Валодзьку, бацьку. Павезлі ў мястэчка. Мама кінулася ўслед.

Ля камендатуры стаялі машыны з адкрытымі кузавамі. Яна прабралася праз анямелы натоўп баб. Паміж натоўпам і машынамі — эсэсаўцы з аўчаркамі. Сабакі з вышчаранымі ікламі наравілі бліжэйшую цётку цапнуць за бядро. Ва ўсіх галовы апушчаныя — такі загад. Аднак дзве пары вачэй бліснулі толькі на імгненне, і маці іх пазнала.

За сынамі, з бяссільна згорбленай спіной, абмяклы, сядзеў бацька. Ён не шукаў яе вачыма ў натоўпе баб. Але па тым, як мы з Валодзькам заварушыліся, а брат яшчэ і засапеў, бацька адчуў, што жонка тут таксама: яго твар скрывіўся ёй ад бяссільнай усмешкі.

Нас павезлі ў Беластоцкую турму. Мама кінулася да знаёмага доктара. Ен паходзіў з нашай вёскі, лічыўся сваім чалавекам.

— Ніл Макаравіч, ратуйце маіх сыноў! — стала яна горача прасіць.— Ужо старога няхай сабе патрымаюць, сваё аджыў, але іх трэ вырваць адтуль! Дайце паперку, што мне баляць зубы і трэбо лячыць у Беластоку! Іначай туды не дабярэшся, а хлопцы прападуць у турме з голаду!

Ніл, як і кожны выскачка, лічыў ужо за ганьбу гаварыць на роднай мове, калечыў польскую альбо рускую.

Мне жыць тэх хочацца,— хаваў ён абураныя вочы.— Не магу, Мар'я Міхайлаўна, звіняюся...

Мама заплакала ды паплялася дадому.

Хату раніцой пакінула адчыненую, там цяпер гаспадарылі куры і парасяты — разгрэблі смецце з кутка, раскрышылі, разнеслі па хаце торф. Мама ўпала на падлогу, загаласіла:

Ах, мае вы сыно-очкі, што цяпер без вас рабі-іціму, без вас як жы-ыці бу-уду!..