Выбраныя творы ў двух тамах. Том 1: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

Валодзька ўспомніў і амярцвеў.

У тым напрамку, куды яны крочылі, побач з цэнтральнымі Дзвя-рыма ў «рэвір» быў уваход у тую самую палату нумар дзесяць, дзе да-валі смяртэльныя ўколы. На брату не было жывога месца, скуру і мяса пад ёй меў парассяканае і паразрыванае; брат лічыў, што выжыць у такім стане чалавек не можа. Аднак менавіта цяпер яму вельмі заха-целася жыць. Валодзька нават не мог сабе ўявіць, як будзе паміраць у чужым месцы, дзе ніхто са сваіх яго смерці нават не ўбачыць! Ён адчуў страшэнную самотнасць і крыўду да старэйшага брата: «Як заўсёды, выбраў сабе лепшае — пакінуў, хітранькі, а сам — уцёк!»

Славутая палата вось тут, за варотамі, у глыбіні двара, куды яны набліжаліся. Валодзька выразна бачыў, як санітар нагінаецца да вядра, старанна, не спяшаючыся набірае поўны шпрыц саляркі, па прафесійнай звычцы пускае ў паветра тоненькі фантанчык, тады ківае яму падысці бліжай, а яго пногі не слухаюцца...

Не накіравалі брата і ў «рэвір».

Перад старым лагерам — Зялёны дом: адна назва яго ў арыш-тантаў выклікае не меншыя дрыжыкі, чым дзесятая палата. Валодзь-ку загадалі ісці ў яго.

Праз хвіліну брата ўвялі ў вялізны пакой — славутую залу допытаў, пра якую дагэтуль брат толькі чуў. Там іх чакаў лагерны кат Зялёнка, а побач — перакладчык-арыштант. Перакладчык быў неаб-ходны, бо Валодзька так атупеў, што па-нямецку гаварыць ужо не мог.

— А-а, наш новы кліент! — са злараднай усмешкай прашыпеў Зялёнка ды пачаў біць сябе плёткай па далоні, бытта набіраў разгону.— Бліжэй, саколік, бліжэй!.. Хадзі, хадзі, ягадка, пазнаёмімся, я цябе даўно чакаю!..

Пры выкананні сваіх абавязкаў Зялёнка любіў сабе ствараць вясёленькую атмасферу. Толькі на гэты раз кат не ацаніў настрою хлебадаўцаў.

Заткніся, блазан! — шыкнуў на яго «рапартфюрэр» і з паша-най уставіўся ў начальніка.

Спытайся: той, што ўцёк, яму брат?— загадаў перакладчыку штандартфюрэр Гоппэ[⁴⁹]

Так.

Дзе знаходзіцца ваша вёска?

Паміж Беластокам і Гродна.

Гоппэ разгарнуў карту, загадаў паказаць. Валодзька пашукаў на спаласаванай каляровымі лініямі і плямамі паперы і ткнуў распухлым пальцам. Гоппэ з агідай паморшчыўся ад блізкасці да яго ран.

Завошта вас пасадзілі ў Штутгоф?

Брат паціснуў плячыма.

Рапартфюрэр выняў з фанернай папкі стандартную паперку, заглянуў у яе, паслужліва паведаміў:

Verbindung mit Partisanen, Herr Standartenführer![⁵⁰]

Надоўга?

Endlos, Herr Standartenführer![⁵¹]— са швейцарскай спагадлі-васцю і гатоўнасцю службіста зноў прачытаў рапартфюрэр.

Шыракаплечы, чарнабровы, яшчэ малады чалавек зноў звярнуўся да Валодзькі:

Куды ён уцёк?

Не ведаю!— здзівіўся той, асмялелы спакойным тонам допыту.

Так я і паверу!— усё яшчэ без злосці праказаў штандартфюрэр.— Ён жа твой брат!

Каменданта лагера Валодзька бачыў упершыню. Гледзячы збліз-ку на гэтага ладнага, шыракаплечага і чарнабровага маладога муж-чыну, брат на хвіліну забыўся пра яго разважанні аб рускіх з Хэмні-цам, калі ішлі да старога лагера. У брата з'явілася надзея на ратунак. Ён успомніў, што арыштанты гэтага немца ў параўнанні з Майерам заўсёды вылучалі, і адчуваў да Гоппэ нешта падобнае на давер і са шчырым абурэннем паскардзіўся:

Ага, брат! Каб я ведаў, што ўцякаць будзе!.. Скажа ён мне што-небудзь, толькі чакайце!.. Ён нават бацькі не слухаўся ніколі!.. Дома не маглі яго прымусіць сказаць што-небудзь, калі запрэцца!.. Не мог яму бацька даць рады, а скажа ён мне, о-го!

Валодзька не проста маніў каменданту. Яму было крыўдна, і ён гэтымі словамі папракаў мяне, лаяў, бытта я мог іх чуць.

Што, што ён вярзе?— нецярпліва дапытваўся Гоппэ ў перакладчыка, калі той пачаў блытаць адценні Валодзькавай філіпікі.

Арыштант са стрыманай пачцівасцю ўдакладніў. Гоппэ на хвіліну нават зусім па-чалавечы ўсміхнуўся і зараз жа апамятаўся. З лагера ўцёк «гэфтлінг»[⁵²]. Пра гэта будзе ведаць заўтра сам Гімлер. Начальніка Штутгофа не пагладзяць па галоўцы, а вось гэты абарванец строіць яшчэ з яго дурня.

З кім вы мелі сувязь, кажы! — ускіпеў Гоппэ.

[49] Штандартфюрэр СС Гоппэ — былы камендант лагера смерці Штутгоф. Штандартфюрэр — эсэсаўскі чын, які прыкладна роўны пяхотнаму маёру.

[50] Сувязь з партызанамі, пан штандартфюрэр! (ням.)

[51] — Бестэрмінова, пан штапдартфюрэр! (ням.)

[52] Арыштант (ням.).