Выбраныя творы ў двух тамах. Том 1: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

Скрозь сцяну прасвечваецца кволае святло. Пякуць ад холаду ногі. Крыху баліць закамянелая спіна ад ляжання. Аднак усё цела нібы адноўленае. Насцярожана ўспамінаю: чаго ж гэта я прачнуўся? I што такое нада мной шастае?

Хтосьці з мяне здымае салому. Бярэ вяла, марудна, таму я адра-зу супакойваюся: чалавек яшчэ нічога не ведае. I ён, вядома, не не-мец, не гаспадар. Вось ён над нечым задумаўся, знерухомеў. Затым механічна грэбнуў віламі — раз, другі. Апамятаўся, што мала набраў саломы, уваткнуў вілы глыбей, але паленаваўся пераадолець цяжар і зноў пачаў імі грэбацца... Так працаваць можа толькі парабак. Асцярожна кладуся на жывот. Падбіраю ногі каленямі да грудзей, каб можна было адразу скочыць: спакойна, блізка ноч!

Вілы незнаёмага натыкаюцца на драўляную падэшву маіх чаравікаў, і салома перастае шастаць. Зацікаўлены чалавек праз хвіліну нерашуча пора зубам у цвёрдае — пора раз! другі! трэці! Вастрыё коле ўжо мяне ў нагу. Больш вылежвацца пельга.

Я ўсхопліваюся, паднімаю на плячах капеж саломы і ў паўзмроку бачу мужчыну. Ён ад страху прысядае.

Ш-ш-ш, я са Штутгофа!

Чалавек не разумее.

З лагера смерці, са Штутгофа! — паўтараю раздзельна, па-нямецку.

Ніякага эфекту. Што за ліха, нямко перада мной хіба?

Учора ўцёк з рабочай каманды, са стапцыі Тыгенгоф! — гавару зноў.

Чалавек балбоча на незразумелай мове, адмоўна ківае галавой. Робіцца крыўдна, што жудасны Штуттоф з чатырохкутным комінам крэматорных печаў зусім побач, а яго назва людзям нічога не гаворыць.

Іду да шчыліны, паказваю паласаты пінжак, лагерны нумар і вінкель з лацінскай літарай «R».

Я — арыштант. У Штутгофе немцы хацелі зрабіць мне капут! Беларус! Чорт, як табе растлумачыць!.. Ну, амаль тое самае, што рускі!.. Я ўцёк, во!..— махаю локцямі і мяшу клюмпамі салому.— Беларус!.. Ну, рускі... Москаў!..

О-о, Москаў, Сталін, гу-ут!

Гу-ут! — згаджаюся і я, узрадаваны, што нарэшце паролі знойдзены.

Нейкі час яшчэ ціснем адзін аднаму рукі.

Гэта — палонны англійскі салдат, у баўэра працуе парабкам. На жаль, не ведае зусім нямецкай мовы, а я — не ведаю ні слова па-англійску. Аднак з яго апавядання разумею, што за тры кіламетры адгэтуль, ля мясціны Нойтайх, знаходзіцца цэлая калонія рускіх і мне трэба прабірацца туды.

Сцямнела за гэты час зусім. Англічанін вядзе мяне за хутар да канала і раіць прабірацца ўздоўж вады — яна напэўна прывядзе мяне да землякоў.

Праз гадзіну знаходжу патрэбны барак. Цэлыя суткі свабоды, падтрымка англічаніна ды цёмная ноч робяць мяне больш дзёрзкім і бесклапотным. Зазіраю ў вокны — немцаў няма. Бяспечна іду ў памяшканне.

У бараку поўна жанчын — ад зморшчаных старых да дзяўчынак з кудзеркамі, белымі шыйкамі ды поўнымі тугі позіркамі. Пад сцяной сядзяць хлопцы. Усе на грудзях маюць сінія стандартныя лапіны з надрукаванай белымі літарамі перасцярогай: «Ost».

У Заходнюю Беларусь трапляла толькі руская інтэлігенцыя, і ў мяне змалку з'явілася павага да рускіх як да людзей больш культур-ных і развітых. Пранікаюся сімпатыяй і да жыхароў барака. Дастаткова зірнуць на іх, каб зразумець, што перада мной — так цесна згуртаваная адной бядой сям'я.

Вітаюся.

Людзі адразу ставяць смажыць на пліту бульбу, выціраюць табурэтку, садзяць мяне на яе ў цэнтры пакоя. Тут Штутгоф ведаюць усе. Кожнага рускага пяць разоў у дзень баўэры палохаюць гэтым лагерам. Гавораць, што адтуль яшчэ ніхто не ўцёк.

А мне ўдалося! — заяўляю шчаслівы.

Хвалюся дзеля дзяўчат, якія ажывіліся і крадком зыркаюць на госця. Хлопцы пад сцяной паніклі, бытта я іх прынізіў і нешта адняў. Апісваю, як па мне стралялі ў Тыгенгофе, як я падаў, пераплываў каналы.

Нарадзіўся ты, сынок, мабыць, у шчаслівай кашульцы! — зычліва ўздыхае пажылая жанчына і здалёк хрысціць мяне трыма пальцамі:— Дай табе божа, дзетка, дайсці гэтак жа лёгка цэлым і здаровым дадому і ўбачыць бацькоў, парадаваць маці!

Патрэбен ён мне — дайду і без вашага бога!..

Відаць, жанчына была тут аўтарытэтная, бо запанавала няём-кае маўчанне. Прыкусваю язык.

Старая ўздыхае яшчэ раз, бытта кажа: «Эх, дзеці, дзеці, мала яшчэ вас бяда, бедных, вучыла!» — знімае з пліты патэльню ды хоча несці да стала.

Нечакана ўсе зрываюцца з месц — у сенях нехта вобмацкам шукае дзверы.

Туды яго! — кідае старая, стаўшы раптам энергічнай, драпежнай і суровай.