Выбраныя творы ў двух тамах. Том 1: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

Працаваць умееш...

Шпурляючы дошкі, я сачыў, каб кідаць адначасова, інакш дош-ка вытне напарніка па руках. Так рабіў бы кожны на маім месцы, калі б захаваў яшчэ хоць крыху чалавецтва. Памеранцу няёмка за сяброў, якія нас бэсцілі з Валодзькам у вагоне, і хлапец гэтак мне выказвае спагаду.

А-а!.. Фэлек, давай мяняцца месцамі! Хачу пакідаць з родным братам!..

Памеранец ахвотна адыходзіць да суседа.

Кідаем дошкі ўжо на пару з Валодзькам. Над намі, на слупе, гарыць пяцьсотсвячовая лямпа, нас відаць з усіх бакоў. Немкі ля дзвярэй вакзала чакаюць пасажырскага поезда і абыякава разгляд-ваюць арыштантаў у паласатым адзенні. Да іх набліжаецца шарфю-рэр. Каб дзеўкі чаго-небудзь нам не перадалі, ён ля іх спыняецца і ляніва папраўляе мундзір. Цішыня правінцыі дадае адвагі. Здаецца, бачу я нават, як пад носам у галоўнага вахмана пераліваецца святло і блішчыць кропля — стары фарсун і прыехаў без шыняля.

Ах, чарвівы смарчок, няўжо ты мяне ўтрымаеш?!

— Ну, што будзем рабіць? — шапчу брату. Валодзька маўчыць.

Мы з ім — супрацьлегласці. Калі яшчэ да вайны вучыліся ў тэхнікуме і жылі ў інтэрнаце, то ніколі не маглі дайсці да згоды. Атрымаем, бывала, з дому грошы. Брат за тое, каб іх падзяліць на столькі частак, колькі дзён чакаць другога пераводу, а я — супроць. У такіх выпадках я заўсёды на нешта спадзяваўся.

У Штутгофе таксама мы не ладзілі.

Уцячы? Не было яшчэ выпадку, каб гэта каму ўдалося. Табе, на-прыклад, пашанцуе, апынешся на волі, а далей? У арыштанцкай воп-ратцы ўдзень нідзе не пакажашся, можна ісці толькі ноччу і прабі-рацца полем, каб не налезці на каго. За ноч прапаўзеш па бездарож-жы кіламетраў з дваццаць, а дадому — пяцьсот. Паўтысячы падзялі на дваццаць! За столькі дзён абавязкова дзе-небудзь пападзешся!

У Штутгофе можна атрымліваць харчовыя пачкі. З дому яны нам прыходзілі рэгулярна. Сытымі ад бацькавых пасылак не бывалі, даводзілася дзяліцца з сябрамі, аднак заставалася сёе-тое і нам. У «Гопэгілі» людзі мяняліся праз тры-чатыры месяцы, гэта праўда, аднак шчасліўцы ўмудраліся працаваць там па тры гады! У газкамеру трап-ляў той, хто не мог ужо валачы пог, нас жа гэта цяпер кожны дзень мінала.

Трэба пачакаць, магчыма, надарыцца больш зручны момант. Так думаў брат. А мяне ўсяго разбірала: цярпі, пакарайся?!.

— Ну?! — падганяю Валодзьку. У яго бліскаюць на вачах слёзы.

Раптам адчуваю да брата спагаду і цеплыню. Дома засталіся бацькі. Мала шанцаў, што ўцячом. Нас зловяць, кінуць сабакам, акрываўленыя целы пакладуць ля брамы на памост, як тых двух, з басейна, каб кожны арыштант бачыў. Як тады старым жыць на белым свеце?.. Калі ж нам і пашанцуе, ці ж не прывязуць сюды, на наша месца, іх?.. Што горш?

Валодзька заўсёды быў лепшым сынам. Ён і цянер перш за ўсё думае пра старых. Ліха па яго, чаму ён заўсёды можа быць высакародны, а я — гэткі чэрствы эгаіст?!.

У такім выпадку давай паспрабую я адзін, а ты заставай-ся!..— няўпэўнена шапчу.— Тады хто-небудзь з нас уцалее — ці тут, ці там...

Брат насцярожана думае і ківае галавой. Разумею, у тым, што хачу зараз зрабіць, зноў нешта нядобрае. Аднак мяне ўсяго падмывае ад задумы. Я не ў сілах стрымацца. Толькі прагна ўзіраюся, запамі-наю Валодзькаў твар. У такія моманты гавораць важныя словы, каб надоўга запаміналіся, і мне трэба нешта сказаць такое на развітанне, але не ведаю што, і горла сціскае спазма.

5

Хопіць! — гарланіць нам знізу салдат, які ўзяўся кіраваць усёй работай.

Я насцярожана заміраю.

— Злазьце на адпачынак! Наступная дзесятка наверх — марш! Абэр шнэль, фэрфлюхтэ!..

Усе з палёгкай уздыхаюць ды цераз борт спяшаюцца на перон — там ужо горба дошак, па ёй яны сходзяць, як па памосце. Я адзін накіроўваюся ў канец вагона. Няўжо надышоў час?.. Надта проста штосьці!..

На руках, стараючыся не выявіць ніякай паспешнасці, спакойна апускаюся між вагонаў. Не магу намацаць буфера, дрыжаць халер-ныя ногі. Нарэшце ступаю на цвёрдае жалеза адной клюмпай, другой. Цяпер я ў цяні, мяне ніхто не бачыць. Ці здаецца, ці сапраўды чую за акаваным лістамі жалеза вуглом насцярожанае знаёмае сапенне. Там недзе перажывае за мяне Валодзька — у брата звычка, калі ён хоча нешта ўтаіць, цяжка дыхае.

Не траціць дарагіх хвілін!

Між буфераў ныраю пад вагон. Тут значна цямней. Нагінаюся яшчэ больш. На пероне чалавечыя ногі. Як мага хутчэй паўзу між рэек. Нейкая жалязяка балюча б'е па галаве, і я сцялюся на шпалы блінам. Зялёная сумка са спіны спаўзае пад бараду, блытаецца пад рукамі. Лаўлю яе зубамі і паўзу, паўзу, паўзу...

Няўжо не заўважылі да гэтага часу?!. Чым далей аддалюся ад аховы, тым больш шанцаў на ратунак. Пякуць паколатыя рукі, баляць калені, пячэ на галаве гуз, і я стараюся паўзці локцямі: правая нага — левы локаць, правы локаць — левая нага...

Здаецца, паўзу ўжо цэлую вечнасць. Даўно павінен скончыцца і цягнік, хопіць!

Звяртаю ўправа, вынырваю з-пад колаў на асветленае месца, азіраюся. З ляжачага палажэння не магу пазнаць мясцовасці і разабрацца, дзе што. Ага, вакзал, здаецца,— там!.. Ліха на яго, адбегся ад сваіх усяго на тры вагоны?.. Што рабіць, залазіць пад колы зноў? Позна!

Гальт!

Гальт! — крычаць зусім не ў тым баку, дзе, па-мойму, павін-ны быць салдаты. Але крычаць напэўна мне і бягуць ужо ў маім напрамку — напружана тупаюць боты. Гэта толькі падбадзёрвае — усхопліваюся на ногі.