Выбраныя творы ў двух тамах. Том 1: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

Га-га-га-га! — іржуць вахманы.

Салдаты глядзяць ужо на капо як на героя і свайго чалавека. Нават лісліва ўсміхаюцца. Мяне гэта забаўляе. Бандыт лез са скуры, каб хоць на хвіліну зраўняцца, і нарэшце дабіўся свайго.

У кутку вагона — скрынкі ад маргарыну. Перад адпраўкай з лагера Люкембах узяў для арыштантаў сухі паёк. Глянуўшы на кардонныя скрынкі, капо пляскае сябе па мясістых сцёгнах і, яшчэ ўзрушаны апавяданнем, абяцае:

Ну ж і нагатуем мы гарохавага супу, гуляшу, пудзінгу, кавы, майн гот!

I тут заўважаю, што Валодзька перамяніўся з твару.

Ты чаго? — трывожуся.

Снег! — ледзь не з плачам скардзіцца ён.

Ну-у?!

Глядзі сам!

Валодзька падсаджваецца да кампаніі. Я асцярожна набліжаюся к акенцу.

I праўда! Усё поле і будынкі, як толькі можа ахапіць мой позірк, пакрыла раўнюткая коўдра першага ў гэтым годзе снегу. А яшчэ, быт-та на злосць, свеціць месяц, і на дварэ такая бель, што аж рэжа ў вачах.

Справа дрэнь!

Наш план быў просты. Настае ноч, мы хутка адкідваем гак на дзвярах, рассоўваем дзверы і па хаду — вылятаем пад адхон! Яшчэ ў Штутгофе на станцыі праверылі — гак адкідваецца лёгка, дзверы ходзяць на шарнірах добра — нашмараваныя, толькі з гарачкі б не пераблытаць, каму за што хапацца. Вузкакалейны поезд валачэцца з хуткасцю дваццаці кіламетраў у гадзіну. Нахіленая плошча адхону сыграе ролю амартызатара, ссунешся па ёй і — у траву! Там схоплівайся на ногі і — у лес!.. Валодзька вартаваў момант, калі нам адчыняць дзверы.

Цяпер усё прапала. Відна, следна. Каб злавіць чалавека, не трэба і сабак. Я злую на брата. Не мог падаць сігналу, калі поле было чыстае. Дацягнуў, і вось табе!..

Hali, Russe! — крычыць вахман ад буря^уйкі і лапае далонню па прыкладзе.— Geje weg vom Fenster! Hau ab, Mensch![⁴³]

Неахвотна саджуся на падлогу. Ляціць да д'ябла план! Гляджу з папрокам на Валодзьку і бачу — ён ледзь не плача. Робіцца яго шкада. Бедны, ён жа не вінаваты. Стараюся сябе суцешыць — выпадак, мажліва, яшчэ і надарыцца.

Падбадзёраны ўвагай вахманаў, Люкембах пачынае выслужвац-ца. Ускоквае з месца, заганяе нас ботамі ў цесную грамаду, раве, мяшаючы польскія і нямецкія словы:

Lo-os, Lo-os, versammeln sich![⁴⁴] Жабіны морды! Да купы, сабачыя вантробы!

Мы ціснемся да печы.

Пажылы немец-баптыст з фіялетавым вінкелем на грудзях нездаволена аглядае мяне, Валодзьку і бурчыць:

Праз гэтых праклятых рускіх усюды клопат! Вока з іх так і не спускай, бо ўласнай скурай будзеш адказваць, калі дадуць драла! Навошта было іх браць у «аўзэнкомандо»?!

Бурчаць і іншыя.

У нашу каманду трапілі моцна анямечаныя палякі з Памераніі. Фашысты лічылі іх за чыстых арыйцаў. Яны адмаўляліся ісці на вайс-ковую службу, і палякаў пасадзілі ў лагер заложнікамі. Гэтых яшчэ можна зразумець, ім і думаць няма чаго пра ўцёкі — побач дамы, немцы адразу панішчаць сем'і. Памеранцы ў Штутгофе прытаіліся, атрымлівалі з дому пасылкі, чакалі канца вайны, падкрэсліваючы то польскае, то нямецкае паходжанне — у залежнасці ад сітуацыі на фронце або крытычных момантаў у лагеры.

А хто думае ўцякаць, крыпель[⁴⁵] ты, няшчасны! — агрызаецца на баптыста Валодзька.

У брата атрымліваецца гэтакае шчырае абурэнне, што не паве-рыць яму, здаецца, немагчыма. Толькі арыштантаў не правядзеш. Па нейкіх прыкметах яны здагадаліся пра наш намер, варожа зыркаюць і бурчаць далей. Сяджу як на іголках, і мяне разбірае адчай ды бяссільная злосць.

4

Нарэшце спыняемся на станцыі Тыгенгоф — кіламетраў дваццаць ад лагера. Люкембах з адным вахманам застаюцца варыць вячэру, астатнія ж з шарфюрэрам вядуць арыштантаў да работы. На пуці чакае нас шырокакалейны вагон з дошкамі, а побач — пусты вагон вузкай каляі. Трэба з аднаго вагона ў другі перакідаць ладунак.

Шарфгорэр расстаўляе вакол вагонаў чатырох салдат, пасылае наверх дзесяць арыштантаў, а сам ідзе ў вакзал. Прыступаем да справы.

А ты, русэк, малайчына!— нечакана хваліць мяне памеранец.

Чаму-у? — не разумею.

[43] Гэй, рускі! Прэч ад акна! Давай, братка, давай! (ням.)

[44] — Давай, давай, збірайся да гурбы! (ням.)

[45] Крыплямі ў лагерах смерці называлі людзей, на якіх была адно скура ды косці.