Выбраныя творы ў двух тамах. Том 1: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

...на выхад!

I вось ужо «шрайбэр» Цукерман — у такой жа паласатай вопратцы, што і мы,— нясецца трушком да варот. Што здарылася? Сумна эсэсаўцам і яны патрабуюць людзей, каб пастраляць у іх для забавы? Хочуць папрактыкавацца выбіваць зубы, ламаць сківіцы?

Але за калючымі дратамі, ля дзяжуркі,— на-ранейшаму пуста. Усё выглядае мірна, спакойна. Ага, будуць, мабыць, набіраць рабочую каманду ў далёкую дарогу!.. Таму сотні арыштантаў падаюцца да варот. Людзі ціснуцца да іх так блізка, на колькі дазваляюць кулямёты вартаўнікоў з вышак, што тырчаць над калючымі дратамі, развеша-нымі на белых ізалятарах. Хоць шансаў трапіць у такую каманду не маем, аднак і мы з Валодзькам падаёмся туды — нам ісці зусім блізка.

Блокамі ў Штутгофе называюць баракі. Усе яны выходзяць тар-цамі на адзіную вуліцу. Лагерная магістраль заканчваецца варотамі з будкай дзяжурных эсэсаўцаў — «вахманаў», як мы іх называем.

У бараках-блоках жыве па пяцьсот арыштантаў. Мой блок лічыцца нумарам шостым, але ад варот стаіць першы. Натоўп сцякаецца да яго.

У дзвярах з'яўляецца наш цар і бог, злодзей-рэцыдывіст «блёк-эльтэстэ» (старшыня блока) Цымерман і нямее ад злосці. У Штутгофе лагернае начальства дазволіла насіць яму прычоску, замест паласа-тага пінжака апранаць — звычайны, толькі з чырвонымі крыжамі на плячах, і дапусцілі да ўлады. I карыстаоцца ўладай ён поўнасцю.

За Цымерманам застылі тры гладкія, як парсючкі, юнакі — яны адкрыта служаць рэцыдывісту за жонак. Адчуваць, як шарахаюцца ад яго былыя адвакаты, пісьменнікі, як трасуцца капітаны акіянскіх лайнераў, як згінаюць галовы ўладальнікі багатых магазінаў, выціскаць уніжанае скуленне ў прафесараў, міністраў, збіць з ног аслабелага чэмпіёна па боксу, іграць ролю вяршыцеля лёсу паўты-сячы чалавечых істот стала для гэтай нікчэмнасці патрэбай, як нармальнаму чалавеку займацца сваёй справай, а для п'яніцы — піць гарэлку. Свіст бізуна для яго — музыка, а катаванне — прыемнае правядзенне часу.

Выхалены масажамі лепшых масажыстаў і адкормлены тлушчам з арыштанцкіх пасылак твар бандыта зрабіўся раптам барвовы ад лютага гневу.

Вы, сабакі дохлыя, вашаі смярдзючыя, чаго тут балаган стварылі?.. Лё-ос! — раве гладкае мурло бычыным голасам, узнімае раменны бізун ды з цэментавага ганка нырае на нас:

Орднунг мус зайн!

Вакол мяне і Валодзькі ўжо нікога няма.

Ноччу, калі я апавядаў арыстакратам-арыштантам пра парты-зан, зводдаль прыслухоўваўся і Цымерман. Потым, усім на здзіўленне, загадаў халуям даць нам па кубачку кавы.

Убачыўшы цяпер мяне, «блёкэльтэстэ» апякаецца. Каму ўцячы перашкодзіла сцяна барака, той выцягнуўся ў струнку і з робленай пакорай і адданасцю глядзіць бандыту ў вочы. Цымерман вяла ляпае аднаго, другога арыштанта па плячы бізуном і са сваім гарэмам накіроўваецца да блока дацкіх заложнікаў.

Натоўп адразу забывае «блёкэльтэстэ», пачынае сцякацца да варот зноў.

З будкі выходзіць нарэшце «шрайбэр» Цукерман са старым шарфюрэрам[³⁶] Хоць немец без шыняля, у адным мундзіры, але на баку мае паходную сумку, аўтамат — сабраўся ў дарогу. Без асаблівай цікавасці і злосці, а толькі па абавязку шарфюрэр абводзіць нас вачыма і кідае:

Zwanzig Mann![³⁷]

Арыштанцкая маса ўскіпае:

Мяне!

I я з вамі паеду, шэф!

Калі ласка, мяне абавязкова вазьміце, гэр шэф!

Я ўжо ездзіў у «аўзэнкомандо»[³⁸], вахманы былі мной задаволеныя!

Крычаць, просяць, моляць як хто можа. Каб здавацца больш мажнымі, некаторыя ўсю душу ўкладваюць у позірк і выраз свайго твару, абы толькі крануць шэфа. Няважна, што яшчэ нічога не вядома! Куды б ні адправіліся гэтыя «Zwanzig Mann», яны хоць нейкі час падыхаюць уяўнай свабодай.

Du, du und du![³⁹] — тыцкае пальцам у грудзі арыштантам, выбірае сабе рабочую каманду немец.

У кожнага з нас на левай грудзіне — белая лапіна, на ёй адціс-нуты чорным нумар, каляровы вінкель і літара. У мяне нумар 22854, у Валодзькі на адзінку болей. Чырвоныя вінкелі вызначаюць нашы палітычныя пераконанні, а літара «R» сцвярджае, што мы рускія і ні ў якія «аўзэнкомандо» браць нас нельга. (У Штутгофе беларусы, укра-інцы і рускія насілі літару аднолькавую.)

Агорнуты азартам рызыкі — што я трачу? — прыкрываю рукой нумар, пад палец немцу падстаўляю плячо. Дудкі! Вопытнае вока старога служакі прачытала мой шыфр здалёк. Шарфюрэр нібы прачынаецца ад абыяка васці і суму, крычыць:

— Nein! Du ist Russ, du wirst weglaufen![⁴⁰]

Хто ўцячэ-э, ё-он? — заступаецца «шрайбэр».

Да вярбоўкі прыглядаецца памочнік капо з хлебнай каманды — Шульман.

Паглядзіце на яго морду, гэр шарфюрэр, хіба яму тут дрэнна? — спакойна ўстаўляе Рыхард.

Паглядзеўшы на мяне ўважліва, немец праз хвіліну літасціва кідае:

[36] Шарфюрэр — унтэр-афіцэрскі чын у войсках СС.

[37] — Дваццаць чалавек! (ням.)

[38] Рабочая каманда, якая выходзіць за межы лагера.

[39] — Ты, ты і ты! (ням.)

[40] — Не, ты — рускі, ты — уцячэга! (ням.)