Выбраныя творы ў двух тамах. Том 1: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

Мы ўсё крочым. Пасля камендантавага палаца нарэшце з'яўля-юцца баракі старога лагера. Тут у нас цяпер бальніца, так званы «рэвір».

Ля старога лагера замінка. Як звычайна, два пярэдніх арыштан-ты ўзялі цела бязногага Мікалая і павалаклі ў гэты самы «рэвір». Але ж куды падзець немца, ён жа арыец?

Малады салдат прыехаў з Усходняга фронту на пабыўку, пера-спаў ноч з полькай і за змяшанне расы трапіў сюды, у лагер смерці.

Я бачыў фашыстаў у дзеянні, калі яшчэ праходзіла лінія фронту. Потым такія самыя тыпы мяне з братам кінулі сюды за калючы дрот...

I гэты салдат да Штутгофа нашкодзіў, мабыць, людзям не мала. Аднак мы да яго ўжо не маем нянавісці і не злараднічаем. Мы ўсе прымалі ўдзел у яго перавыхаванні, і паспяхова. Калі вахманы давалі салдату закурыць, немец сумленна дзяліўся папяросай з арыштанта-мі. Раздаваў сухары, што прысылалі яму з дому. Не было ні ў каго сум-нення, што праз пару тыдняў хлапца адпусцілі б. Недзе побач са Штутгофам жыве яго маці, рыхтуе сыну харчовую пасылку...

Што рабіць з гэтым? — пытаецца ў начальніка варты збіты з толку обер-капо. Адзін Мэркер яшчэ не паспеў да салдата прызвыча-іцца як да арыштанта.

Не ведаеш? — злуе пуцалаваты унтэр-афіцэр.— Вазьмі сабе ў блок, устаў у залатую рамку і павесь над ложкам!

Ад цынізму унтэра да свайго саслужыўца ў нас па скуры праходзяць мурашкі. Мэркер мне і чэху ківае:

Давайце!

Бяру за адубянелыя ногі палоннага немца, за жоўтыя рукі хапае Клопачэк. Валачом салдата туды, дзе ля бальніцы ляжыць штабель целаў. Немец надта доўгі. Ад свайго цяжару мёртвае цела выгінаецца, нават шоргае па асфальце, але ў нас няма ні сілы, ні ахвоты ўзняць яго вышэй, і мы сябе супакойваем, што нябожчыку ўсё роўна: з абад-ранай скурай трапіць у крэматорную печ ці з гладкай — болю не адчуе.

Няпраўда, што сталыя людзі прывыкаюць да смерці і перастаюць яе баяцца. Да смерці можна толькі прыстасавацца. З часам можаш есці, размаўляць, слухаць анекдоты пры мёртвых і нават рагатаць, але нейкім другім планам ты заўсёды будзеш памя-таць пра яе, і цябе ні па момант не пакіне інстынктыўны жах. Бо побач са смерцю другога ляжыць твая ўласная, а каму валяцца з цьмянымі вачыма ў Штутгофе вырашае звычайная выпадковасць.

Неахайна апускаем немца на трупы, глядзім.

Мы — лагерная арыстакратыя з «Гопэгіля» — кормяць нас часамі коштам пайкоў гэтых нешчаслівых, бо мы яшчэ пры целе, вельмі фашыстам патрэбныя — робім ім цэглу, на якую і ў ваенны час попыт не паменшаў. А людзі, якія тут ляжаць, былі ўжо не здольны і да так нескладанай работы.

— А гдэ Ніколяй? — пытае мяне чэх і разглядваецца. Курносага хлапца не магу знайсці і я. Кідаюцца ў вочы тонкія патыкі рук і ног з вузламі суставаў, лабковыя косці і худыя ключыцы жанчын, патускнелыя вочы ды выведзеныя хімічным алоўкам на жоўтых скурах нумары. Колькі разоў бачу гэты малюнак, аднак і на гэты раз ад жаху і пачуцця бяссільнай віны падгінаюцца ногі. Мне трэба прыкласці сілу волі, каб зрабіць крок назад.

Бягом далучай! — вішчыць ад калоны Адзі Мэркер і трасе нам бізуном.

6

Дзяжурныя эсэсманы ў варотах старанна падлічваюць чацвёркі «Гопэгіля». На лагерным двары калону Мэркер распускае.

З Валодзькам мы з палёгкай уздыхаем ды ідзём к бараку. Немцу, які памёр на цагельні, вахманы раніцой падарылі свежую газету, яна цяпер у мяне. Савецкія войскі наступалі ў напрамку Кіева. Саюзнікі высадзіліся на поўдні Італіі. Кароль Эмануіл арыштаваў Мусаліні... Не церпіцца схавацца ў куточак і пачытаць, што самі немцы пішуць пра вайну,— мы даўно навучаныя вылускваць у газетах патрэбныя навіны між радкоў.

У барак не пускаюць — ля дзвярэй нерашуча тоўпяцца ўстрыво-жаныя арыштанты. Пакуль мы былі на цагельні, дзяжурны выявіў, што ў некаторых арыштантаў кепска запраўленыя нары. За такі грэх належыць і мне дваццаць бізуноў. У дзверы могуць заходзіць толькі штрафнікі для расправы.

Не мог заслаць, як я?! — абураецца злосны Валодзька.— О, усыплюць як мае быць, то будзеш ведаць другі раз! — абяцае мне.

Я вінавата маўчу. Нары з-пад рук Валодзькі кожную раніцу вы-ходзяць як цацка, а я часта бываю няўважлівы, спадзяюся на авось.

Дай газету, бо забярэ гадзіна! — брат вырывае ў мяне «Фолькішэр бэобахтэр», хавае за пазуху.

Гучыць пералік прозвішчаў — нікуды не дзенешся. Чалавек восем заганяюць нас у «штубу». Перапалоханыя штрафнікі ціснуцца да сцяны, бо кожны хоча бізуны атрымаць апошнім. Пасяродку «штубы» стаіць ужо лава — калі ласка, апускай нагавіцы і кладзіся на жывот.

Памочнік «штубэнэльтэстэ» — дохлы, замухрышкаваты варшаў-скі кішанковец з тых нягоднікаў, якія ў лагеры яшчэ толькі пачыналі рабіць кар'еру, бярэ вузкую дошчачку (ведае, мярзотнік, ад чаго мацней пячэ!) ды з насмешкай пераможцы пытаецца:

Ну, хто самы адважны, падыходзь!

Заменак прызвычаіўся, што ахвяр трэба вывалакваць за рукі. А мяне страшэнна цягне пачытаць газету. Я дакладна ведаю, як будзе пячы дошчачка на ягадзіцах, але цікавасць да падзей куды большая.

Бі мяне! — кажу яму і гэтак упэўнена выходжу на сярэдзіну «штубы», што кішанковец губляецца.

Расцягнуўшыся на лаве, мушу яго нават падганяць:

Ну, давай!

Здэхля ляпае пару разоў і лісліва заяўляе: