Каб ля ўвахода ў лагер не трымалі надарэмна калопу, пакуль дзяжурныя будуць здымаць вопратку з мёртвых і выпісваць на грудзях нумары, усе гэтыя «фармальнасці» старасты зрабілі на цагельні. Нават памянялі мёртвым курткі на сваё рванне. Цяпер целы ляжаць на возіку голыя, прыкрытыя шмаццём. Каб тое, што засталося ад Мікалаевай галавы, не забрудзіла крывёю дошак і не трэба было іх адмываць, яго завярнулі кашуляй.
Яшчэ каго-небудзь прыб'юць сёння ў лагеры пад час праверкі. Нехта ноччу памрэ...
Я падлічыў: з «Гопэгіля» выбывае тры-чатыры чалавекі ў суткі. Такім чынам за трыццаць — сорак дзён каманда абнаўляецца. Рана ці позна — твая чарга!
Валачомся мы, абсыпаныя жоўтым цагляным пылам, кожны ад-чувае на сваіх плячах касцяныя пальцы смерці і не можа пазбавіцца назойлівага пытання: калі з табой гэта здарыцца — сёння?.. Заўтра?..
Пуцалаватаму унтэр-афіцэру дасталося ад Майера за астаноўку цагельні, таму ён не ў гуморы. Немец бачыць першыя дамы мястэчка Штутгоф, дзе яго сёння недарэмна будуць выглядаць. Затое ў лагеры яго чакае непрыемнасць пісання рапарта. Ён упадае ў лютасць.
Прусак спыняецца, дзікімі вачыма абводзіць калону. Хтосьці выхіліўся з шарэнгі. Унтэр ляціць туды і з панурай зацятасцю малоціць людзей прыкладамі.
Aüssrrrychten![24]— кідаецца яму на падмогу обер-капо.
Адзі Мэркер вымаўляе «с» з такім халодным прысвістам, а «р» — з ракатаннем, што каманда яго бытта апякае нас ударам бізуна.
— Сабакі, подлыя!.. Здохлыя, смярдзючыя каты!.. Ну, пачакайце ж, заўтра вы будзеце на цагельні свой кал жэрці, я ж паклапачу-уся! — картавячы, абяцае пуцалаваты начальнік варты.
I яшчэ большы робіць разлад. Напалоханыя арыштанты цяпер ужо, як авечкі, дробна і бездапаможна грукочуць драўлянымі падэш-вамі па слізкаму бруку.
Узяць ногу! — не дае апамятацца капо ды ўладальна цвердзіць: — Лінкс, цвай, драй! І-і — лінкс, цвай, драй! І-і — лінкс!..
Паспешліва ловім такт. З перабольшаным стараннем адначасова грукочам клюмпамі па каменнях.
Айн лід![25] — патрабуе уптэр.
Алекс, запявай! — кідае мне Мэркер.
У Штутгофе такі парадак: хочаш ці не хочант, умееш ці не ўмееш, баляць ад прыклада косці ці не баляць, але загадалі — спявай! Ды, глядзі, не абы-як!
Адкашліваюся і зычна зацягваю:
Drüben In Oberland ei da ist es wunderschön![26]
Айнс, цвай! — прыпячатвае цірольскі бандыт ды запальвае ва мне нейкую іскру.
Я ўжо паўтараю нават з натхненнем:
— Drüben In Oberland ei da ist es wunderschön!
Айнс, цвай! Ецт — цузамэн![27]
Дзесяткі тэнараў дружна падхопліваюць:
Da ist die Jägerei, hei lo! Da ist die Schiessen frie hei li, hei lо-о-о-о![28]— і цягнуць яны «о» тактаў з дзесяць.
Тут далучаюцца басы. Пад гэтае «о-о-о» яны па-чмялінаму гудуць у ніжняй актаве:
Schiss mir einen Rehbock zusammen
Schiess mir oder schiss mir nicht![29]
Айнс, цвай!
Schiss mir einen Rehbock zusammen
Schiess mir oder schiss mir nicht!
Айнс, цвай!
[24] Падраўняцца! (ням.)
[25] — Песню! (ням.)
[26] — Вось там, у Оберляндзе,— цудоўна! (ням.)
[27] — Раз, два!.. Цяпер — разам! (ням.)
[28] Там дазволена паляванне! Там сабе страляй, колькі ўлезе! (ням.)
[29] Паляўнічы, калі хочаш, упалюй мне козачку! (ням.)