Выбраныя творы ў двух тамах. Том 1: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

Ды сцісні ты як след яму жылы! — гыркаюць на чэха, гатовы яго пабіць арыштанты.

Я сэ ціснэ!

Што ты шырокім рамнём зробіш, жгутом трэба!

У правай кішэні вазьмі, Клопачэк, кабель у мяне! — стогне Мікалай, хоча павярнуцца, падставіць кішэнь, ды раптоўны боль забівае яму дых, калека адразу мякне.

Bleiberuhig! Rühr dich nich, Kerl![²³] — з вісклівым перапалохам упрошвае немка.

А тым часам Валодзьку агортвае якаясьці трывога.

Чаму ад гліны не прыбег сюды брат? I чаму больш ніхто не прыйшоў ад парахода з яго каманды?..

Валодзька зыркае навокал. Пачырванелы обер-капо сцябае сябе плёткай па далоні, чакае чагосьці нядобрага і злосна ўсміхаецца. Зводдаль бурчыць Макс. Унтэр-афіцэр застыў з каменным выразам на пуцалаватым твары і з нядобрым напружаннем таксама чагосьці чакае...

3

Ніхто з нае не пайшоў глядзець на Мікалая не выпадкова. Арыштантам ад канала ды нам ад гліны быў добра відочны сіні матацыкл, што імчаў па дарозе са Штутгофа. Аднак папярэдзіць аб небяспецы сяброў нам не было ўжо калі.

I перад цагельняй падзеі цяпер пацяклі з маланкавай хуткасцю.

Спачатку ад мураваных сцен адбіваецца рэхам траскаценне матора.

Бусел едзе! — кідае нехта перасцярогу.

У адзін момант людзі пазбываюцца ілюзіі і зноў робяцца вязнямі лагера смерці. Паспешліва ламацяць клюмпы, і натоўп бытта здувае з пляцоўкі ветрам.

Рэфлекс жудаснага страху выносіць з падворка і Валодзьку. Ен хаваецца за эстакаду, глядзіць.

На падворак вылятае сіні матацыкл з начальнікам лагера ды раптоўна гамуе. Гаўптштурмфюрэр выключае матор, ставіць машыну на ўпоры, і яго даўгавязая фігура застывае ў недаўменні. На апусцелай пляцоўцы толькі унтэр-афіцэр, Макс і обер-капо ды ля Мікалая — жанчына. Тры немцы застылі на «смірна». Рукі кабеты трымаюць істужку марлі, на твары — вінаватая разгубленасць і пе-рапалох.

Was ist los? — пытаецца Майер.

Праз хвіліну ён ужо пружыністым крокам ідзе да жонкі.

— А-а, рыжая ты сцерва, літасць сваю вырашыла паказаць?!. Стакалася ўжо з імі?!. Мяшчанства мне тут развяла?!. Няма ў цябе іншай работы, як ганьбаваць мяне?.. То я знайду табе занятак, вобла паршывая!

Жанчына ўбірае галаву ў плечы. Муж на баварскім дыялекце рычыць яшчэ нешта і замахваецца бліскучым ботам. Ляцяць на сцяну акрываўленыя бінты, набрынялая крывёю гамола ваты, і коратка ўскрыквае Мікалай. За другім разам раз'юшаны эсэсавец трапляе жонцы ў жывот. Худая кабеціна перакульваецца, становіцца ракам ды бяссільна енчыць.

У цэхах уключаюць маторы, нарастае гудзенне машын, і слабы жаночы енк тоне ў грукаце. Цяпер толькі відаць, як Майер узмахамі то адной, то другой нагі б'е жонку. Жанчына то ўзнімаецца на калені, то зноў ляціць носам у пажухлую траву. Нарэшце яна адрываецца ад зямлі і, хістаючыся, як п'яная, ляціць цераз падворак ды нырае ў сенцы, губляючы за сабой кавалак сіняй матэрыі.

Раз'юшаны Майер гоніцца за жонкай да дзвярэй. Затым началь-нік лагера абрушваецца на Макса, унтэр-афіцэра, обер-капо і разга-няе іх на месцы. Тады паднімае жалезны шворан, ідзе да Мікалая.

З-за жудаснай сцэны, з-за грукату Валодзька не бачыць, як да яго падкрадваецца з-за эстакады Адзі Мэркер.

— А-а, лодар, курорт сабе тут знайшоў?..— раптам ён чуе ў сябе над вухам.

Валодзьку апякае ўдар бізуна, і брат кідаецца ад эстакады прэч. Ён ляціць да сваіх, стараецца лепш не думаць, што цяпер адбываецца перад акном, а плячо ў брата гарыць, бытта паласнулі па ім распаленым прэнтам.

4

Пад вечар брыгада «Гопэгіль» вяртаецца ў Штутгоф.

Удалечыні над лесам дыміць ненажэрны комін крэматорыя — там наш лагер. Выстраеныя па ранжыру ў калону па пяць чалавек, абкружаныя ўзводам эсэсаўцаў, мы паныла крочым па бруку. Я зноў не разам з братам. З-за свайго росту ён у сярэдзіне калоны, я — наперадзе. Валодзька ідзе перакошаны — стараецца не дакрануцца, барані божа, да пляча кашуляй.

Задняя пяцёрка піхае возік на гумовым ходзе. На платформе побач з пустымі банкамі ад абоду — два трупы.

Другі арыштант памёр сваёй смерцю. Гэта малады немец-салдат. Пасля абеду ён адчуў сябе дрэнна. Сябры яго схавалі за шта-бель гарачай цэглы дачакацца вечара. Заглянулі перад адыходам, а ён ужо — акалеў.

[23] — Не варушыся, хлопча! (ням.)