Дракахруст: Многія людзі адзначылі, што ў сытуацыі выкліку беларускае грамадзтва паказала высокі ўзровень салідарнасьці і ўзаемадапамогі: таксісты вазілі людзей бясплатна, стаялі чэргі здаваць кроў. Вы згодныя з тым, што нягледзячы на нязвыкласьць выкліку беларускае грамадзтва прадэманстравала сваю моц?
Алексіевіч: Нешта падобнае адбывалася ў Японіі. Выклікала захапленьне тое, як яны паводзілі сябе ў гэты жахлівы час. Не было марадзёрства, нават аўтаматы з газіроўкай і шакалядам ніхто не чапаў. Я была ў Японіі і бачыла, што народ адчувае сябе адзіным цэлым.
І калі я слухала і чытала пра тое, што адбывалася ў нашым грамадзтве ў гэтыя дні, я падумала, што гэта зусім не падобна на тое, што адбывалася пасьля тэрактаў у Расеі.
Я зразумела, што ў Беларусі дагэтуль жыве савецкі чалавек. Мы пра гэта заўсёды гаворым са знакам мінус. Але ў яго было шмат перавагаў. Я мяркую, што менавіта гэта, плюс наша сялянская мэнтальнасьць, адыгралі сваю ролю. Быў гэты савецкі чалавек, які мог ахвяраваць сабой дзеля іншага чалавека. Мог і прасядзець у куточку, нічога не зрабіўшы для іншага, але мог зрабіць і тое, што нашы людзі і прадэманстравалі.
Мы дарма сьпяшаемся разьвітвацца з нашымі каштоўнасьцямі, якія напрацаваныя. Людзі ня выжывуць паасобку, трэба адчуваць сябе адзінай нацыяй, адным народам.
Там былі факты, якія ўражвалі. Калі жанчына выклікала таксі, казала, што ў яе дзіця не адказвае на тэлефон. І таксіст яе падвёз і ня ўзяў грошай. Гэта тое, што нам трэба шанаваць у сабе.
Гэтыя сілавыя прыёмы, якія ўжывае ўлада, яны вельмі небясьпечныя тым, што замест аднаго народу стане два. Падчас такіх падзеяў бачна, што людзі — гэта ня тое, што пра іх кажа і ўлада, і апазыцыя. Гэта выдатныя савецкія людзі, якіх я люблю.
Дракахруст: Аднак вы ў свой час пісалі, што нам трэба пераадолець нашу культуру сьмерці, наша ўменьне паміраць і няўменьне проста жыць і радавацца жыцьцю. Але такія сытуацыі гавораць пра тое, што забываць гэты досьвед проста не атрымліваецца.
Алексіевіч: Проста ў сучасным сьвеце мяжа паміж вайной і мірам сьцёртая.
Тэрарызм цалкам разбурае традыцыйны вобраз сьвету. Я была ў Ізраілі, дык там людзі жывуць на антыдэпрэсантах. Увесь час. Калі ты толькі ўпусьціш страх у сябе — ты прапаў, табе трэба зьяжджаць. Інакш ты ня вытрымаеш. Такі цяперашні час, і нам нікуды ад гэтага не падзецца. Немагчыма жыць асобнай выспай, хай мы нават паставім кулямёты і ракеты ўздоўж мяжы.
І гэтыя якасьці нашага народу — здольнасьць выжываць, згуртаванасьць, мужнасьць жыць, на жаль, яны зноў патрэбныя.
Сьвет ня робіцца лепшым, як мы рамантычна верылі 20 гадоў таму, у часы перабудовы. Таго сьвету не атрымалася і ў пэўным сэнсе мы да гэтага гатовыя.
У мяне ў новай кнізе будзе расповед маці, дачка якой стала інвалідам пасьля тэракту ў маскоўскім мэтро. І яна казала — я вельмі старалася не азлобіцца, але ў мяне гэта не атрымалася.
Я сама бачыла ў маскоўскім двары, як дзеці гуляюць у тэрарыстаў. І ўсе з ахвотай хочуць быць тэрарыстамі, ніхто — ахвярамі. Гэтая гульня ў тэрарыстаў стала часткай нашага жыцьця.
У нашым сьвеце на зьмену гуманітарнаму чалавеку зьяўляецца чалавек палітычны. Усё гуманітарнае даверана царкве, якая спраўляецца з гэтым не найлепшым чынам, а займаецца дрэс-кодамі, гомасэксуалістамі і немаведама чым яшчэ. Чалавек палітычны і рацыянальны ня выжыве ў сучасным сьвеце, выжыве толькі гуманітарны чалавек. І атамізаваны чалавек ня выжыве.
З таго нашага жыцьця, якое мы пакінулі ў мінулым, нам трэба сёе-тое і ўзяць у дарогу. Я не кажу, што сталінскія лягеры — гэта добра. Але калі вы ўвесь час жывяце, як на вайне, то ўзьнікае пачуцьцё чалавечага братэрства, суседзтва — і яго ня трэба страчваць дзеля «мэрсэдэса» і паездкі на Канары. Свабода аказалася больш складанай, чым мы думалі.
7 чэрвеня 2011
Юры Дракахруст, Прага
Чаму беларусы не пратэстуюць супраць зьбядненьня і жорсткіх палітычных рэпрэсіяў? Ці рэвалюцыянізавалі грамадзтва эканамічны крызіс і судовыя працэсы ў справе 19 сьнежня? Ці набліжаюць сёньняшнія ахвяры час пераменаў? Па гэтых пытаньнях у «Праскім акцэнце» вядуць спрэчку пісьменьнікі Сьвятлана Алексіевіч і Сяргей Дубавец і намесьніца старшыні «Маладога Фронту» Наста Палажанка.
Дракахруст: У замежных публікацыях пра цяперашні беларускі крызіс — як заходніх, гэтак і расейскіх — увесь час выказваецца пэўнае неразуменьне: ну як беларусы ўсё гэта церпяць, калі ж ужо выкажуць свой публічны пратэст? А яны ўсё не выказваюць і не выказваюць, аддаючы перавагу або цярпеньню, або ўцёкам — паводле апошніх дадзеных цяпер істотна павялічыўся паток працоўных мігрантаў у Расею. А чаму? Запалоханыя? Ці можа, як лічаць некаторыя, беларусаў на пратэст падымае нацыянальная ідэя, а ня страўнік?
Дубавец: Запалоханыя — гэта адно. Нічым не аб’яднаныя — гэта другое. А трэцяе — тое, што пагаршэньне іх матэрыяльнага стану не фатальнае. Спытайце ў большасьці, скажуць, што мы нармальна жывём, у палітыку ня лезем, ёсьць пэўныя цяжкасьці, але бывала і нашмат горш. Мне часам здаецца, што ўлада наўмысна зладзіла гэты крызіс, каб запабегчы пратэстныя настроі.
Дракахруст: Беларускія дасьледчыкі кажуць пра існаваньне своеасаблівага сацыяльнага кантракту: улада абавязалася падтрымліваць пэўны ўзровень жыцьця насельніцтва, насельніцтва ўзамен абавязалася дэманстраваць палітычную ляяльнасьць і ня лезьці з палітыку. Цяпер адзін бок — улада — свае абавязкі па кантракце не выконвае. Чаму другі бок працягвае выконваць свае?
Дубавец: Як сказаў Уладзімер Някляеў, горай ня будзе, бо лепш не было. Я ня бачу тут сацыяльнага кантракту. Я бачу, што цярпеньню беларусаў мяжы няма. Мяжой можа быць фатальнае пагаршэньне жыцьця, масавая страта працы зь немагчымасьцю знайсьці альтэрнатыву, проста канец усякага даходу. А пакуль хоць штосьці плацяць, пакуль ёсьць куды паехаць, пакуль ёсьць градкі, людзі бунтаваць ня будуць. Наадварот — чым будзе горш, тым цішэй будуць сябе паводзіць.
Дракахруст: Сьвятлана, у нядаўнім інтэрвію «Нямецкай хвалі» Вы сказалі, што пасьля жахлівых працэсаў па справе 19 сьнежня ўбачылі ў беларускім грамадзтве нейкія зрухі, Вы гаварылі пра тое, што «ўлада рэвалюцыянізавала грамадзтва», што «грамадзтву стала зразумела, што і як трэба рабіць». Але прыгадваецца, што раней Вы часта спасылаліся на меркаваньне вашага суседа па дачы пад Менскам, Пятра Сільвестравіча, які мае пэнсію, чарку і шкварку і ня ведае дый ведаць ня хоча пра менскія інтэлігенцкія палітычныя жарсьці.
Ваша выснова пра «рэвалюцыянізацыю грамадзтва» — яна збудаваная на тым, што рэвалюцыянізаваўся Пятро Сільвестравіч? Ці яго меркаваньне раптам страціла значэньне, а набыло значэньне меркаваньне такіх змагароў і змагарак, як Наста?
Алексіевіч: Я напачатку хацела б працытаваць клясыка рэвалюцыі Леніна, паводле якога рэвалюцыя адбываецца не тады, калі гэтага нехта хоча, а калі яна сама гэтага хоча. Гэтае адчуваньне павісла ў паветры ў нашым грамадзтве. Я даўно ня бачыла Пятра Сільвестравіча, але я думаю, што спадар Даляр страсянуў грамадзтва больш, чым катастрофа апазыцыі 19 сьнежня. Адбываецца рэвалюцыйнае навучаньне каля абменьнікаў, дзе людзі б’юцца, у турагенцтвах, дзе яны ня могуць заплаціць. Даляр робіць за нас нашу працу.
А з другога боку неразумная савецкая рэакцыя ўлады і яе неадэкватная жорсткасьць рэвалюцыянізуе сьвядомасьць. Я пагадзілася б з тым, што ў беларусаў няма агульнай ідэі, ім няма на чым аб’яднацца. Нацыянальная ідэя сёньня не працуе з гістарычных прычынаў.
Але нешта зрушылася ў грамадзтве. Мне здаецца, што атмасфэра зьмянілася. Палітычныя абвалы адбываюцца нечакана і для прагназістаў, і для пісьменьнікаў. Мы можам пераконваць адно аднаго, чым мы і займаемся апошнія 17 гадоў. Мы можам пераканаць Галівуд, можам пераканаць інтэлектуалаў Эўропы, але як пераканаць Пятра Сільвестравіча? У нас гэтай мовы няма. У Лукашэнкі яна ёсьць. Але нейкая сіла ўплішчылася ў працэс па-над усім. На жаль, гэта спадар Даляр, а не ідэя, якой, як хацелася б, мы былі б аб’яднаныя.
Я лічу, што значная частка грамадзтва годна вытрымала выпрабаваньне 19-м сьнежня. Маладыя людзі, якія сядзелі ў клетках на судах, былі больш моцныя і больш свабодныя, чым гэтыя судзьдзі. Па тварах гэтых судзьдзяў было бачна, што яны ўсьведамляюць, што ўдзельнічаюць у злачынстве. Я бачыла бацькоў гэтых вязьняў, людзей, якія іх падтрымлівалі. Я ня веру, што гэта дарма. Мне здаецца, што нейкі працэс менавіта пасьля 19-га пачаўся.
Дракахруст: Сьвятлана, у свой час на Вас шмат хто крыўдзіўся, калі Вам казалі пра грамадзкі ўздым, а Вы адказвалі, што ўсё гэта буры ў шклянцы вады, інтэлігенцкія ілюзіі, а народ як спаў, так і сьпіць. А цяпер на якой падставе Вы кажаце, што нешта зьмянілася? Якія прыкметы гэтых пераменаў, акрамя таго, што Вы як пісьменьнік гэта адчуваеце?