Аднак найбольш яна крывавіла і была ўслана целамі ў чэрвені — ліпені 1941-га, калі нашы адступалі, а іх з паветра расстрэльвалі з бартавых гармат і кулямётаў ды на галовы проста са скрыняў высыпалі тысячы крылатых супрацьпяхотных гранат, якія падскоквалі ад зямлі, рваліся ў паветры ды паражалі ў вялізным радыусе ўсё жывое.
Потым немцы павялі на захад палонных, і спецыяльныя брыгады рабочых ледзь паспявалі прысыпаць у кюветах дастраляных фашыстамі абяссіленых байцоў.
Сюдой гестапаўцы везлі нас, шэсцьдзесят чалавек, у Беласток, і большасць з тых людзей бачылі вось гэтыя родныя сілуэты з кузаваў машын апошні раз у жыцці.
Затым тысячы яўрэяў пакрывалі яе асфальтам, уздоўж палатна ўстанаўлівалі бетонныя слупікі. Калі ж асфальт скончылі і слупікі пабялілі ды пранумаравалі, усіх яўрэяў парасстрэльвалі.
Папоўзалі на жыватах па ёй, нанюхаліся гудрону і мы, партызаны.
Зараз у кюветах валяюцца толькі паламаныя дошкі, пагібаныя гільзы снарадаў рознага калібру, вайсковае шмаццё, званчакі калёс, ззяюць варонкі ды часамі бялеюць чалавечыя косці. Але і гэта ўсё заносіць ужо пакрысе пяском, зарастае травой.
Цяпер гэты шлях — нібы жалобная лента цягнецца ўдалечыню аж да гарызонта, а паабапал мірна і спакойна млее малады хвойнічак. Ціха і спакойна, толькі ляніва пралятаюць растлусцелыя вароны, цяжка апускаюцца на безыменныя курганчыкі брацкіх магіл. Чорт на яго, ужо нават не заўсёды разбярэш, каторы курган з якой вайны.
Курганоў у нас незлічоная колькасць: уся Гродзеншчына ўсеяна імі. Што ж, гэта старажытны славянскі край, а яго гарады — Ваўкавыск, Гродна, Слонім ды Навагрудак — аснаваны раней за Маскву. Некаторыя кажуць, што мой край таму называецца Беларуссю, бо ён застаўся некалі адзінай «белай» плямкай на Русі, куды не дайшлі татары. Магчыма, гэта і праўда. Аднак потым якая б вайна ні праходзіла ў Цэнтральнай Еўропе, яна вогненным смерчам перакатвалася па гарадах ды сёлах маёй радзімы. Селішчы ледзь паспявалі адбудоўвацца — мо таму яны і не надта багатыя!..
Курганы гэтыя не прайшлі для нас дарма. Людзі, чые косці тлеюць пад імі, вучылі беларусаў самастойнасці, цвёрдасці і ўпартасці. У нас так мала знайшлося здраднікаў, што фашысты з беларусаў не змаглі стварыць ніводнай вайсковай часці, а нямногіх адшчапенцаў, якія пайшлі ў паліцаі, мой народ закляйміў ганебным словам бобік.
Затое ў лясах нашых было ледзь не паўмільёна партызан.
Ніхто не панёс такіх страт у вайну. Пройдуць дзесяцігоддзі, але гераічная гібель кожнага чацвёртага беларуса будзе служыць вечным помнікам і напамінаннем нашчадкам.
Еду сабе па шашы і гэтак разважаю.
У мяне ўжо ные спіна. Пачуўшы пад коламі ліпкі асфальт, выпростваюся, уздыхаю, складваю рукі на грудзях ды кручу педалі, не трымаючыся за руль.
Чую, ззаду шуршыць машына, але абганяць мяне не спяшае. Там апладзіруюць. Азіраюся. У кузаве — поўна вайсковых. Успамінаецца Марусін бінокль, хочацца адыграцца. Вымаю з кабуры пісталет, страляю ў бліжэйшы слупок.
Чок! — у цэнтры белага фону з'яўляецца цёмная пляміна.
Чок! — другая. Чок! — трэцяя! Чок!..
Шафёр далей не спяшаецца мяне абагнаць. Вайсковыя глядзяць з цікавасцю, як у цырку.
Што-што, а страляць з пісталета я ўмею. I веласіпед пада мной вайсковы, трафейны «Дуркоп» — лёгкі і моцны, з доўгай рамай. Спакойна кручу педалі, перазараджаю пісталет ды па чарзе цяпер, акуратна ў цэнтры, значу кожны слупок, не марнуючы ні аднаго па-трона.
— Брава-а! — крычаць ззаду.
Але мне гэта забава раптоўна напрыкрала. З дзяцінства не злажу з веласіпеда. У вайну перавёў не адну тысячу патронаў — было б якраз дзіўна, каб не навучыўся страляць. Мяне агортвае трывога і неспакой: куды, куды еду? Чаго?
Ну, з'езджу ў Гарадок — і што? Куды падзецца, што рабіць?
Што ні кажы, вайна кепска ўплывае на псіхіку чалавека. I хоць мы ваявалі ў імя міру ды будаўніцтва, але за гэты час разбуралі, забівалі... Не так хутка перастроіцца чалавеку...
Праўда, я спрабаваў заняцца ўжо справай. Яшчэ ў Мінску, у штабе, вербавалі партызан для адной работы. Трэба было на ёй быць кемлівым, увесь час паспытваць небяспеку і несці вялікую адказнасць. Аднак работа здалася мне рамантычнай ды вартай таго, каб рызыкнуць. Пачынаю апавядаць біяграфію, даходжу да Штутгофа, і... мяне адхіляюць. Як некалі ў Гута-Міхаліне, даюць зразумець, што я — з плямай і маё прабыванне і ўцёкі з лагера смерці не заслуга, а — віна.
7
У Гарадку спатыкаю Філімончыка.
Гэта — ты? — пацірае рукі.— Пара-адак!
Як бачыш, я!
Куды ўладкаваўся?
Яшчэ безработны.
Няўжо-о?! — абураецца ён.— I так сабе блытаешся?