Выбраныя творы ў двух тамах. Том 1: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

Называй сябе паннай, барышняй, як хочаш, але для мяне ты назаўсёды застанешся Марусяй, так і ведай!

Зго-ода! — бліскае яна белымі зубкамі.

Гродзенская камсамолка Ліза Чапнік, яўрэйка па нацыянальнасці, перад ліквідацыяй гета ўцякла ў Беласток з дакументамі на польку і ўладкавалася сакратаркай у самога гаўляйтэра па сельскай гаспадарцы Беласточчыны. Пра свае перажыванні япа мне расказала потым, іх хапіла б на добры раман. А цяпер, гледзячы на хілабокае стварэнне, я дзіўлюся: як жа яна здолела вадзіць за нос гэткіх важных ды ўсясільных арыйцаў, варочаць та-кімі справамі.

Чаго мы тут стаім! — ускрыквае Ліза-Маруся.— Хадзем да мяне, там якраз і немцы-антыфашысты, якія бралі ад вашых партызан пісьмы і развозілі па Германіі ды дакументы вам кралі ў сваіх штабах!

Мо і той гаўляйтэр, з якім ты прыязджала з партфелем да бацькі, тут?

I ён! I інжынеры з камбіната два! I афіцэр з турмы! I Шадэ, што Вайцяхоўскаму бочкамі піва ў лес вазіў!.. Усяго шэсць чалавек! З імі якраз — таварышы з Беластоцкага абкома партыі і з Мінска!..

Як жа вам удалося застацца жывымі тут? Фашысты ж прачосвалі дамы перад адступленнем, усё палілі, разбуралі?!

А мы на нашай вуліцы паначаплялі дошчачак з надпісамі: «ТЫФУС!» Трое сутак прасядзелі ў бамбасховішчы! Ніхто да нас нават не заглянуў!

З недаверам ківаю галавой.

Хадзем! Некаторыя немцы дапамагалі, дапамагалі вам, а партызан яшчэ і ў вочы не бачылі! Яны іх уяўляюць сабе барадатымі, з паясамі!.. Пайшлі, прадстаўлю!

Давялося ісці.

2

Яшчэ больш нечаканую меў я сустрэчу ў Мінску, куды выклікалі мяне здаваць справаздачу.

Мінска як горада тады фактычна не існавала. Беларускі Штаб Партызанскага Руху размяшчаўся ў вёсцы Лошыца. Тысячы партызан жылі па хатах і гумнах навакольных вёсак. У адным гумне пасяліўся і я. На кожную дыверсію трэба было завесці асобны акт, кожную сутычку з немцамі дакладпа апісаць. Трэба было скласці спісы людзей — партызан, сувязных, прадажнікаў, скласці поўны рэестр зброі, запоўніць наградныя лісты — усё гэта заняло шмат часу, давялося пажыць там пару тыдняў.

Аднаго разу абедаю ў партызанскай сталовай. Ля акенца, адкуль грудастыя партызанкі падаюць страву нашаму брату, спіной да мяне тырчыць рослы хлапец і падлабуньваецца да кухарак, просіць дабаўкі. Па акцэнту пазнаю ў ім немца. Сярод партызан было некалькі соцень чужаземцаў, і я не звярнуў бы ўвагі і на гэтага, калі б не знаёмы голас. Немец паварочвае галаву, і я слупянею.

Перада мной стаіць штутгофскі Рыхард Шульман, чырвоны вінкель, камсамолец з Інстэнбурга.

— Ры-ыхард?

А-алекс? — амаль з жахам адступае партызан ды глядзіць на мяне.

Кідаемся абдымацца. Адскочым, паглядзім адзін на аднаго ды зноў абдымаемся. Яго загарэлы твар з прамым носам аж свеціцца ад радасці і шчасця. На новым англійскім мундзіры іскрыць серабро ды рознакаляровыя муаравыя стужкі медалёў.

У маёй галаве ніяк не змяшчаецца, што перада мной, вось тут, у Лошыцы,— немец са Штутгофа! Рыхард ведаў адно сваю мову, мне дзіўна слухаць з яго вуснаў руска-беларускую мешаніну ды назіраць, як у ім спалучаецца нямецкая саліднасць і акуратнасць з партызанскай зухаватасцю.

Што ты тут ро-обіш, Рыхард, як сюды ўмудрыўся тра-апіць?

Так жа, відаць, як і ты!

Даўно са Штутгофа?

Даўно-о!

Раптам мяне агортвае смяротная трывога:

Кажы, што ведаеш, пра майго брата!

Уладака? Жывы-ы!

Не хлусіш?

Жывы, напэўна!

Яго не павесілі, Рыхард, ты праўду кажаш?