Тым часам Храноўшчыха, пакуль хлопцы вернуцца за яе сынам, застаецца сядзець на возе і абдымае дамавіну. З другога боку за труну трымаецца нейкая старая. На хвіліну змаўкае натужлівае завыванне баб, перастаюць хліпаць насы.
— Як выкапалі ў Каралёўскім лесе майго Шурку, як гляну на яго, а ён, ах бо-ож, такі харо-ошы, нібы сёння пахаваны! — у мёртвай цішы расказвае з напевам, бытта хваліцца, Храноўшчыха.
I валасы, і цела свежае ды цалюткае, і скура, а адзенне — хоць зара, дальбо, надзявай!
У балоце ляжаў, мусіць! — сцвярджае сяброўка.— А я свайго адкапала на двары турмы ў Беластоку. Стораж паказаў, дзе яго тады завалілі. Пазнала па пінжаку. Але цела не было. Косці толькі засталіся, і тыя моцна зрошчаныя, ды крыху валасоў...— разважліва і без ценю жалю кажа яна.
З натоўпу выходзіць да іх трэцяя маршчыністая кабеціна, абапіраецца на дошкі воза.
А я свайго вырашыла не даставаць! — уключаецца яна ў размову.— Не хачу яго выкопваць, бо тады трэба рваць на кавалкі ды раскідваць іншых,— кажа яна, поўная спакою ад таго, што толькі яна мае права гэта вырашаць.— Ён там пад самым нізам. Няхай разам з усімі і ляжыць сабе...
Не магу вытрываць.
Тут ужо плакана і пераплакана, і цяпер ніякія словы не патрэбны, як не патрэбны і мае пакаянні. Не адважваюся парушаць святую гутарку мацярок.
Вяртаюся да сваіх яшчэ з большым цяжарам на сэрцы.
5
Некалькі тыдняў жыву дома.
Немцы з будынкаў вывезлі ўсё, што маглі. Бацькі пакрысе сваю маёмасць звалаклі — людзі пааддавалі. Дабра хапіла, каб запоўніць адно бакоўку, тут мы з бацькамі ўтраіх і жывём. У астатніх пакоях памясцілася дзесяткаў два чыгуначных рабочых, якія перашывалі каляю з нямецкай шырыні на нашу.
Заходжу чагосьці ў адзін з пакояў. Хлопцы і дзяўчаты якраз сядзяць на саломе і абедаюць. Дзве дзяўчыны выпускаюць з рук лыжкі і пырскаюць.
Вы чаго? — насцярожана пытаюся я.
А мы вас бачылі ў Каўнянах! — хваліцца адна.— Ля кузні, памятаеце?
Іншая дадае:
Я яшчэ тады сказала: «Які малады і файны немец!..»
Яны зноў пырскаюць.
Аднак мне не весела. Там загінуў зусім нявінны чалавек і сувязны. Гэтыя сабе хіхікаюць, а, мажліва, сярод тых унь, што насцярожана глядзяць з-пад сцяны - брат, альбо сястра, ці нават — жонка няшчаснага!
Не знаходжу сабе месца дома. Абедаючы за сталом, бытта між іншым, кідаю:
Трэба з'ездзіць роварам у Меляшкі!
Маці ўстаўляе:
— А тых, сынок, траіх, каторых некалі забралі за стрэлку ў Валілах, немцы такі пазабівалі! На яўрэйскіх могілках у Гарадку, дзе папоўскіх пастралялі!..
Нікому ў Страшаве я не прызнаваўся, што стрэлку ўзарваў я, але мацярынскае сэрца гэта адчула адразу. Яна і цяпер трывожыцца з-за гэтага не менш за мяне.
У Меляшкі ўжо не еду. Вычысціў да бляску веласіпед ды качу ў Гарадок. I самай дальняй дарогай — шашой.
6
Відаць, каб на шашы Ваўкавыск — Беласток не высыхала кроў, то дарога гэтая даўно заплыла б ёю.
Нашы дзяды дарогу гэтую прасяклі праз пушчу і пакрылі брукам у 1905 годзе, калі губернатарам на Гродзеншчыне быў яшчэ славуты Сталыпін.
У першую сусветную вайну па ёй адступалі ды наступалі рускія і кайзераўскія арміі, густа ўсцілаючы шлях трупамі.
Сюдой ішлі на Варшаву, а потым вярталіся ў 1920-м бальшавікі ды гэтаксама пакідалі магілы, магілы, магілы...