Выбраныя творы ў двух тамах. Том 1: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

Проста на нас валіць калона немцаў. Варушацца каскі, каскі, каскі, стэрэатрубы, вінтоўкі, кулямёты і тоўстыя трубы мінамётаў. Фашыстаў соцень чатыры! У іхніх паставах і на загарэлых, з засмяглымі вуснамі тварах зацятая ўпартасць і рашучасць. Ад цеснай, згуртаванай калоны вее варожай сілай. Мяне бытта токам прашывае страшэнеая здагадка: вартавы, напэўна, памыліўся, яны ідуць не ў палон здавацца!

У крытычных выпадках чалавек думае вобразамі, таму ох і многа можа перадумаць і перажыць за імгненне ў цяжкую хвіліну.

Вось табе і нарадаваўся, што ўсё добра скончылася. Вельмі ж нязначнымі здаліся мае ўсе партызанскія дасягненні. Адна справа напасці на немцаў знянацку і зусім іншая — стукнуцца гэтак лоб у лоб. Адчуваю сябе слабым, нібы камар, якога гэтая грубая сілішча вось зараз утопча каванымі ботамі ў балота — і мяне, і ўвесь атрад. Здаецца, усё аддаў бы, каб не было таго, што здарылася,— сёння ж апошні дзень перад уз'яднаннем! — і ведаю, што замену такую мне ніхто не даруе, як не адхіліць таго, што вось зараз мае быць.

Без ранцаў, без вінтовак і аўтаматаў наперадзе калоны крочаць афіцэры і фельдфебелі. Убачыўшы нас, яеы здзіўлена ўзнімаюць вочы, некаторыя еасцярожана хапаюцца за кабуры, але, мабыць, каб не паказацца баязліўцамі, апускаюць ужо рукі і сунуць далей. Бліжэй да іх стаіць камісар у сваім мундзіры чыгуначніка. Немцы ўжо падыходзяць да яго ўпрытык.

Стой! — узбуджана кідае ён і падаецца спіной на мяне.— Стой, сволач, каму кажу?!

Куды прэш! — усхвалявана раве і начальнік штаба: на яго напірае грудзьмі высачэзны юнак у касцы.

— Гальт!

— Гальт! — адзываецца адразу некалькі немцаў.

Галава калоны спыняецца, але заднія напіраюць і спіхваюць пярэдніх з месца. Лейтэнанты ды фольдфебелі перамешваюцца з намі. Некалькі секунд так і стаім цесным натоўпам: немцы трымаюцца за пісталсты, мы — за аўтаматы, але з-за цеснаты нельга павярнуць і рукой. Тыя, хто ідуць па балоце, вымушаны глядзець сабе пад ногі. Заднія не бачаць, што адбываецца наперадзе, і напіраюць далей. Натоўп усё павялічваецца. Чуваць злоснае гырканне:

— Wohin dringst du? Bist du Blind[⁸⁶]

Bist du verrückt geworden? Nimm dein verfluchtes Eisen auf! Stoss mich in die seite nicht, Dummkoft! [⁸⁷]

Я ў такім узбуджэнні, што навакольнае даходзіць да мяне нібы праз сон. Бытта ў тумане ўпікае ўстрывожаны мамін позірк, на момант бачу пад елкай бездапаможную фігурку і прачынаюся. Трэба ж мне дзейнічаць, праз секунду будзе позна. Зноў збіраюся рабіць тое, што толькі мажліва ў даную хвіліну.

Набіраю ў грудзі паветра і якімсьці чужым рэзкім голасам крычу:

Achtung! Die ganze Kollone, halt![⁸⁸]

У Штутгофе цэлымі днямі мучылі нас нямецкай муштрай, і гэта вельмі прыдалося. Калона спыняецца, чваканне ботаў і трэск кустоў сціхае, нібы аддаляецца велізарная чарада птушак. Я адразу смялею, паўтараю каманду ўжо больш выразна і роўна — без надрыву. Наступае поўная цішыня. Зноў чуваць далёкія грукат артылерыі і выццё самалётаў.

Немцы! — крычу я з усяе моцы, крычу ўсхвалявана.— Вы абкружаны! Вакол вас — Чырвоная Армія і партызаны! Супраціўляцца вам няма сэнсу! Прапануем здацца ў палон! Усім вам гарантуем жыццё!

Застылая калона маўчыць. Я адчуваю, што яна расцягнулася метраў на сто. Пад абстрэлам атрада толькі яе перад. Вакол — гушчар, ступі пару крокаў убок і ты — уратаваны. Трэба паспяшацца, не выпусціць ініцыятывы, толькі ў гэтым наш ратунак.

Звяртаюся да тоўстага фельдфебеля, якому ў грудзі ўпірас ствол майго аўтамата:

Пан фельдфебель, складвайце зброю! Зараз жа давайце каманду сваім!

Я не камандзір батальёна! — чую ў адказ.

Выходзіць, што ён у прынцыпе згодзен. Гэтага я як бы не чакаў і на імгненне губляюся.

Хто ж тады камандзір? — адразу прыходжу ў сябе.

Обер-лейтэнант Люцэ!

Паварочваю галаву, куды немец паказвае вачыма. Паміж мною і камісарам тырчыць рослы бландзін. Не крануты загарам твар. Выпешчаныя далікатныя вусны здаюцца дзіцячымі і надта ж не вайсковымі, а каска на ім сядзіць бытта для парада. На пагонах бландзіна бачу два сярэбраныя кубікі.

Обер-лейтэнант Люцэ, прапаную вам скласці зброю!

Што ж, скласці дык скласці! — кідае ён са здзеклівай і драпежнай усмешкай, пераглядваючыся з сябрамі.

Толькі цяпер заўважаю, што гэты юнак — бывалы, загартаваны салдат і вораг. Яшчэ адчуваю: нешта я ўпусціў і беспаваротна правароніў. Немцы ўжо нас не прымаюць усур'ёз і сталі непадатлівымі. Момант нечаканасці для іх мінуў, а нашы сілёнкі для іх відочныя аж занадта. Засталося толькі выскачыць з калоны і даць каманду ўзводам адкрыць агонь.

Але як выбрацца з гэтага шчаміла?

8

Невядома, чым бы для нас скончылася нечаканая сустрэча з батальёнам, каб не той самы Міша Лук'янаў.

[86] — Куды прэшся, аслеп? (ням.)

[87] — Ачмурэў? Прымі сваё праклятае жалеза! Што ты мне ім у бок прэш, вар'яце! (ням.)

[88] — Калона, слухай маю каманду: стой! (ням.)