Выбраныя творы ў двух тамах. Том 1: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

Гу-ут! — ажыўляюцца абодва салдаты ды стрымліваюць каня.— Бяжы па яе, пачакаем!

Паўтараць бацьку не трэба. Ён вывалаквае паўпальтка, кладзе ў яго пінжак, нагавіцы і боты. Пад лахманамі на возе бачыць сваю буханку хлеба і схамянуўся — па хлебе ўлічылі і Папоўку!

Пан, аддай і гэта, навошта яна вам? А мае швайны яе ням-ням!.. Ох, будзе ім гу-ут!..

Нім дізе шайсэ!

Бацька хоча загарнуць усё ў паўпальтка, ды не ўлазіць.

Нэм! — вывалакае немец з сярэдзіны гурбы партызанскую плашч-палатку ды кідае яму брызент.

Цяпер змясцілася ўсё. Бацька вяжа вузел, тлумак закідвае сабе за плечы і прэ дамоў.

1

У той час, калі наша фурманка везла немцаў з партызанскім дабром, я хадзіў ля «пошты» і таксама думаў: як цяпер паказацца нам на людзі?.. Без з'едлівых кпін ніхто табе і кавалка хлеба не падасць, і ён у горле застране. У атрадзе ўсё так здорава наладзілася, ды за адзін міг пайшло прахам.

Чамусьці ўспамінаецца Філімончык, як уцякалі разам. Ат, слабая пацеха. Не выходзіць з галавы паніклая дзіцячая фігурка Янкевіча. Саша — адзіны сын удавы, уцёк да нас без ведама маці. Бедная, ходзіць цяпер па навакольных вёсках, дапытваецца ў людзей пра сына. Як ой скажаш праўду?.. Колькі зброі, вопраткі аддалі немцам, дзе ж цяпер усё гэта ўзяць?!. I наогул, як быць цяпер нам? Адзіны ратунак — выкінуць нейкі фокус, каб і сяляне і хлопцы нашы забыліся пра разгром.

Ужо цямнее, а бацька на «пошту» не з'яўляецца. Мо яго забралі немцы? Трэба ратаваць маму!.. Толькі — забралі б бацьку, вядома, забралі б і яе. Мажліва, і ратаваць там няма ўжо чаго, пустая хата!..

I ў іншых бацькі. Ды не на хутары, адкуль лёгка ўцячы, а ў Валілах, Гарадку, Дзернякове. Калі немцы пра нас усё даведаліся, дык пагроза павісла не толькі над маімі старымі. Ратаваць, дык трэба ўсіх. Але — як? Ісці ў штаб брыгады за падмогай?.. Не, нізавошта не пакажуся на вочы Вайцяхоўскаму, пакуль не змыю ганьбы.

Цяпер разумею, што прыйшоў на сустрэчу з бацькам, каб пажаліцца, атрымаць параду, як звычайна рабіў у цяжкую хвіліну — да гэтай пары жыў пад яго апекай. Але адчуваю, што не змагу паказацца на вочы ўжо і яму. Я нават здаволены, што бацька не ідзе. Хопіць быць маленькім, трэба штосьці прыдумаць самому!

А гэтым часам цямнее зусім. Трэба паглядзець, што засталося ў лагеры. Абы толькі немцы яго не замініравалі. Што ж, буду рызыкаваць.

Асцярожна прабіраюся лесам, слухаю, гляджу. Мясціна, дзе адведаў столькі радасных хвілін перамогі, выклікае ўжо інстынктыўны жах. Дзесьці тут павінен ляжаць Саша. Ледзь валасы дыбам не ўстаюць на маёй галаве, калі падпаўзаю. Цемра, нічога не відаць — шару рукамі.

Лагер пусты. Немцы падабралі ўсё, за выключэннем... толу. З небяспекай для жыцця хлопцы штыкамі на крышынцы выдзёўбвалі сэрцавіну. З кожнага снарада па трыста грамаў. Напаткаўшы мяшок са ўзрыўчаткай, салдат, мабыць, падумаў, што перад ім — гліна ці сырая крэйда, якая трапіла сюды выпадкова. Немец вываліў усё на мох, а мяшок па-гаспадарску закінуў на воз.

Намацаўшы тол, я надта ўзрадаваўся.

Зграбаю каштоўныя грудкі ў палатніну, беражліва загортваю і ўзвешваю на руках. Кілаграмаў сем. Якраз добры зарад! Падбадзёраны, падаюся пазад.

...Калі я адправіўся на «пошту», Філімончык ад нас аддзяліўся, а камісар павёў атрад у Скрабляцкі лес. Няма што і казаць, выгляд у нашых быў бядовы: хто босы, хто без пінжака і амаль усе без зброі, Выручыць нас узяўся Грыша Налівайка.

У гушчары, куды і зайцу носа не ўсадзіць, Грыша паказаў камісару добра замаскіраваны перыскоп. Косця не паспеў яшчэ здзівіцца, як Налівайка прыпадняў ядлоўчык, і камісар убачыў люк.

— Ледзь не цэлай вёскай капалі. А пясок насілі торбамі за кіламетр у яму ад бомбы...

Хлапец адкінуў люк, засвяціў батарэйкай, палез у адтуліну. За ім падаўся здзіўлены Косця. Унізе камісара абдало вільгаццю і холадам склепа. Калі вочы прызвычаіліся да паўзмроку, камісар разгледзеў вялізную зямлянку, а ў ёй — гурбу вінтовак, гранат, скрыні з патронамі.

?!.

З Сашкам Янкевічам, з Казлоўскім Васілём, Сухоцкім і Дудзенкам пазвалакалі сюды з Беластоцкай шашы, калі адступалі нашы,— вінавата тлумачыць Грыша.

I ты дагэтуль маўчаў?

Бо вы не пыталіся!

Падавай наверх!

Убачыўшы ў кутку зямлянкі і пару снарадаў ад стапяцідзесяці-міліметровай гарматы, камісар узрадаваўся яшчэ больш:

То мы зараз з іх толу дабудзем узамен таго, што пакінулі немцам!

Косця, вядома, яшчэ не ведаў, што тол на стаянцы я падабраў, але разгром балюча перажываў і ён, падумаў таксама пра дыверсію. Валачы некалькі пудоў лішняга металу ў Каралёўскі лес было немагчыма, выдзёўбваць са сталёвых стаканаў тол штыкамі — надта доўга. Што тол ад агню не выбухае, а пакорна, як воск, тапнее, Косця пераканаўся яшчэ раней, і мой, звычайна такі асцярожны і разважлівы, камісар на гэты раз страціў усялякі кантроль пад сабой ды сабраўся адкрыць новую старонку ў піратэхніцы.