Пабуджаныя: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

— Спрытна, чорт пабяры, бальшавікі спажылі момант. Усе ж чакалі: aгa, 25 кастрычніка збярэцца Другі Усерасійскі з'езд Саветаў i законна рошыць: браць уладу ў свае рукі ці ўсё ж пакінуць яе Часоваму ўраду? A бальшавікі рашылі не языкачосіць ды не назіраць, куды i як будуць схіляцца вагі, а напярэдадні з'езда рушылі на Часовы ўрад з сілаю...

Затым, калі дамовіліся падысці да будынка Мінскага Савета, Лашковіч, шпарка крочачы, усё не мог утаймавацца:

— Спрытна спажылі ўдалы момант! А гэтыя «нашы» Мяснікоў, Ландар! Hi села ні пала — ужо на табе: Мінскі Савет бярэ тут уладу ў свае рукі! Во змова! Во хватка! К абеду перадалі ім па радыё, што іхнія пайшлі ў наступ, a ў абед яны ўжо расклейваюць свой загад! Значыць, загадзя пра ўсё дамовіліся, загадзя да ўсяго падрыхтаваліся! Каб ашаламіць люд, завабіць да сябе i тут жа пачаць рабіць сваё, каб ашаламіць суперніка i не даць яму апамятацца!

Лашковіч страсна абурыўся. Канечне, з-за асабістай (а можа, не толькі з-за асабістай) непрыязі да Фрунзе, Мяснікова i іхніх калег, а Алесь, слухаючы, у гэтую хвіліну нечакана ўспомніў бальшавіка Юрыя Казлова, які перад вайною адбываў ссылку ў іхняй вёсцы i памёр там зусім малады. Вось каб дажыў той добры чалавек да гэтага дня! Вось парадаваўся б!

На вузкай Петраградскай вуліцы да вядомага мінчукам цаглянага дома № 6 няможна было падступіцца: вуліцу запрудзілі вайскоўцы (гэта былі сёння вызваленыя з турмы i толькі што ўзброеныя вінтоўкамі i кулямётамі франтавікі i бальшавікі, якія з гэтай хвіліны станавіліся 1-м рэвалюцыйным палком імя Мінскага Савета).

Гэты полк, дзе, здаецца, было каля дзвюх тысяч чалавек, пільна скіраваў позіркі на балкон невысокага дома Саветаў — там зноў вісеў лозунг «Уся ўлада Саветам!», а на балконе стаялі Ландар у цывільнай апратцы i прапаршчык Мяснікоў.

Цяпер вось прамаўляў Мяснікоў — чалавек невысокі, каранасты, але з гучным голасам. Тое, што ён гаварыў, добра чулася тут.

— ...Такім чынам, таварышы, вы становіцеся апораю Савета i маладой Савецкай улады...— абапіраючыся абедзвюма рукамі на поручань, патлумачыў ім іхні клопат Мяснікоў.— А цяпер пра тое, што дзеецца ў Мінску. Штаб фронту не ўмешваецца ў падзеі, прызнаў у Петраградзе i тут Савецкую ўладу, прыняў нашых камісараў — Шчукіна i Цалукарава. Мы будзем сачыць за палітычным духам, а штаб будзе займацца аператыўнай баявой работай. Франтавы камітэт пакуль, на жаль, супраць перавароту, i нам, бальшавікам, мусіць, прыйдзецца выйсці з яго. Для таго, каб замацаваць Савецкую ўладу, распаўсюдзіць яе па ўсім краі, каб не дапусціць войскі на Петраград, мы на днях утворым Ваеннарэвалюцыйны камітэт Заходняй вобласці i фронту. Ён возьме тут уладу ў свае рукі.

Ніхто, не зважаючы на дробны дождж, нават не варушыўся, хоць амаль усе былі ў гімнасцёрках — тыя намоклі ўжо i пацямнелі.

Лашковіч ткнуў Алеся локцем: хадзем адсюль!

— Вось як трэба браць уладу! — нервова прамовіў.— Рашуча! А мы...— зморшчыўся.— Баімся i грызёмся адзін з адным — хоць бы не зажадаць вялікага... Усё просім дужых свету гэтага зміласцівіцца i даць падачку!

Алесь нічога не адказаў. Лашковіч замаўчаў i задумаўся. Ён, трэба сказаць, апошні час высільваўся, стараўся сам зрабіць за дзесяцярых: да слова, на пачатку верасня ездзіў у Кіеў на з'езд Украінскай Цэнтральнай рады i дабіўся, што там агаласілі i рэзалюцыю «Пра беларусаў», у якой патрабавалася ад Часовага ўрада даць аўтаномію Беларусі. У канцы месяца разам з Васілевічам, Мухам i іншымі быў у Маскве на Першым Беларускім з'ездзе, дзе думалі знайсці адну для ўсіх нацыянальных сіл платформу. Але не знайшлі. Яны, мінчане, калі астатнія не згадзіліся на іхняе лідэрства ў руху, а таксама адмовіліся ад ідэі аўтаноміі, падбілі БСГ пакінуць з'езд у знак пратэсту. Якраз па волі Лашковіча 15 кастрычніка склікалі другую сесію Цэнтральнай рады, перайменавалі яе ў Вялікую раду, далучылі да сябе членаў Беларускай рады Заходняга фронту i выбралі камісію, якой даручылі весці дзяржаўныя справы. Праўда, за гэты тыдзень з паловаю камісія яшчэ не паспела штосьці зрабіць.

Урэшце ваўсю заявіў сябе Лашковіч на Трэцім з'ездзе БСГ, што пачынаў работу 14 кастрычніка ў Мінску. З'езд з першых хвілін павёўся бурна: запалемізавалі левыя i правыя. Адны нападалі на «згодніцкую палітыку ЦК БСГ, на контррэвалюцыйную дзейнасць буржуазных нацыяналістычных суполак», другія абараняліся i абвінавачвалі тых у «страце нацыянальнага пачуцця». Спрачаліся не толькі пра нацыянальнае, але i пра зямельны, рабочы пункты праграмы, пра беларускае войска. Левыя дабіваліся, каб яны «адмовіліся ад блоку з буржуазнымі партыямі i асудзілі палітыку Часовага ўрада», правыя, а сярод ix найбольш агрэсіўнічаў Лашковіч, намагаліся прыглушыць гэтыя «крайнасці».

Спрэчкі давялі да таго, што 18 кастрычніка наэлектрызаваныя дэлегаты пачалі адзін за адным пакідаць залу, выкрыкваючы папрокі: левыя — правым, правыя — левым. У гэты ж дзень Лашковіч сур'ёзна счапіўся з Гартным i Бурбісам, лічачы, што якраз тыя звыш меры левыя, «аслабляюць нацыянальны рух».

— Ну што ж, пабачым, як бальшавікі справяцца...— пасля зацяглага маўчання прамовіў Лашковіч. Мусіць, сказаў уголас тое, пра што найбольш уражана, а то i хваравіта думаў у гэтыя хвіліны.— Разам з уладаю яны ўхапілі i ўсе жахі Расіі...

На Захараўскай вуліцы ix сустрэў Васілевіч — у капелюшы i доўгім старым плашчы, запацелы.

— Дзе вы дзеліся? — напаў ён.— Пачуўшы пра бальшавіцкі пераварот у Петраградзе, дэлегаты сабраліся зноў i рашылі закончыць з'езд. Усе чакаюць вас.

— I левыя прыйшлі? — пацікавіўся Лашковіч.

— Прыйшлі.

...Неўзабаве Лашковіч, Васілевіч i Нямкевіч былі ўжо сярод дэлегатаў Трэцяга з'езда БСГ, зноў ca спрэчкамі, але ўжо i цярпіма давялі з'езд да канца, выбралі новы склад свайго ЦК (Лашковіча ў яго не дапусцілі, а з яго сяброў выбралі Васілевіча, Нядолю, Белякову, з іншых вядомых людзей вылучылі Гартнага, Тарашкевіча, Рак-Міхайлоўскага, Дылу i іншых). ЦК БСГ трэба было разгледзець усе «надзённыя пытанні», а таксама паднавіць праграму i статут партыі.

Праўда, левыя з Петраградскай, Маскоўскай i Бабруйскай суполак БСГ не падпарадкаваліся ЦК партыі. Яны палічылі сваёю вярховіцаю Петраградскі камітэт БСГ.

3.

Праз дзень, 27 кастрычніка, Мінск заліхаманіў.

Ідучы пасля абеду па прыцемненым i дажджлівым горадзе, Лашковіч убачыў: вуліцы запаўняе салдацкае мора. У горад, як падказалі яму, уваходзіць «дзікая» Каўказская дывізія. Казакі, а таксама i горцы рашуча адштурхоўваюць ранейшыя воінскія i міліцэйскія каравулы, верныя Савету, бяруць пад сваю ахову мінскія ўстановы, а на Саборнай i іншых плошчах ставяць гарматы, кулямёты, сцягваюць конніцу.

«Што — грамадзянская вайна?» — затрывожыўся Лашковіч, кожнаю жылкаю ўжо адчуваючы дух крывавай сутычкі.

У камяніцу, дзе размяшчаўся Франтавы камітэт, было не прайсці з-за салдацкага ўзброенага натоўпу. Лашковіч толькі тады здолеў туды трапіць, калі падскочыў конны афіцэр на белым кані i крыкнуў: «Разойдись! Главнокомандующий!» Мігам утварыўся вузкі калідор — i Лашковіч прашмыгнуў па ім паперадзе аўтамабіля.

Каля дзвярэй будынка яго затрымалі афіцэры, але калі назваўся, хто ён i адкуль, прапусцілі — праўда, пасля Балуева ca світаю генералаў i афіцэраў. За гэтымі вайскоўцамі ён падняўся на другі паверх, трапіў у досыць прасторную, з завешанымі вокнамі i электрычным святлом залу, дзе ўжо сядзела нямала вайсковага i цывільнага люду. Вось з трэцяга рада падняўся i паклікаў яго да сябе Скураны — той сядзеў побач з пажылаватым генералам, здаецца, з Доўбар-Мусніцкім.

Калі Лашковіч прысеў на вольнае чырвонае крэсла каля важнага, сёння павесялелага Скуранога, той назваў яго генералу.

— А, гэта вы — неслух?! — моцна паціснуў яму руку Доўбар-Мусніцкі, калюча кальнуў яго прыплюшчанымі вочкамі i зларадна ўхмыльнуўся:— Ну што, спадар, сышліся нашы сцежкі?

— Цяпер ужо, э-э, яны павінны супасці...— за яго адказаў Скураны i сціснуў Лашковічу калена — значыць, каб маўчаў.