Пабуджаныя: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

Мяснікоў хацеў ускіпець, але яго ўзяў пад руку Ландар.

— Хадзем, Алёша,— лагодна прамовіў.— Нас чакаюць... А вы, Максім,— павярнуўся на развітанне Ландар да Лашковіча,— добра падумайде пра свой учынак i пра тое, як паводзіцца ў «камітэце ратавання». Не вельмі шчыруйце там з «абаронцамі капіталу»... Капітал дбае пра сябе, а не пра народ.

— Згодзен,— усміхнуўся Лашковіч i, кіўнуушы галавою, адышоўся. Усцешана падаўся за блізкі ўжо вакзал, дзе непадалёку ў адным з драўляных домікаў кватараваў разам з маці.

Калі, узрушаны, крочыў па знаёмай вуліцы, яго тут сустрэў начны змрок — ён густа ўкладваўся каля дрэў, платоў, хат: шмат дзе ў вокнах не было яшчэ святла. Чуйна пахла вёскаю — смачным дымам з комінаў, растрэсеным мокрым сенам, перакапанымі гародамі, мокраю ўгноенаю i аранаю зямлёй.

На кухні разам з пажылымі гаспадарамі яго чакала маці. Калі ён увайшоў, падхапілася, сашчапіла маршчыністыя рукі.

— Дзякуй богу, жывы! — узрадавалася.

— А чаго мне не быць жывым, мама? — пажартаваў, бачачы, што напужаныя i гаспадары.

— Мы цэлы дзень сядзім, хлопец, i аж калоціць нас: пачнецца страляніна ці не?! — сказаў гаспадар, былы пуцеец.— Гэтулькі ж сёння нагналі ў Мінск войска! Дык мы i падумалі: будзе сёння бой. Свае са сваімі паб'юцца. За паліціку.

4.

Радкі з дзённіка Максіма Лашковіча

«28 кастрычніка

Сёння пачаў засядаць у «камітэце ратавання».

Мяне запрасілі сюды ад Вялікай беларускай рады, Скуранога — як «віднага нацыянальнага дзеяча».

Сядзелі, гаварылі доўга, ледзь не ўвесь светлы дзень, але амаль нічога талковага не рашылі.

Дзеля чаго, скажам, трэба было гадзіны са дзве, а то i тры таўчы ваду ў ступе пасля рэплікі эсэра Злобіна? Гэты Злобін падхапіўся на самым пачатку i з пенай на губах залямантаваў, што яго, «единственного и полномочного представителя революционно-демократического правительства в области», прызнанага Мінскім Саветам, арыштаваў патруль Ваенна-рэвалюцыйнага камітэта за тое, што ён раздаваў лістоўкі-заклікі сваёй партыі. Гэтым ён кінуў запаленую запалку ў порах. Выбухнуў шум, крык, i многія, надта эсэры, ледзь не з кулакамі накінуліся на дэлегатаў Мінскага Савета Алібегава i Пярно: вы — парушальнікі пагаднення, двудушнікі!

Пасля процьму часу патрацілі на тое, каб Злобін зачытаў тую лістоўку, патлумачыў яе i каб Алібегаў даў адказ.

Я ўпершыню ўбачыў гэтага чарнявага каўказца (ён старшыня Мінскага камітэта РСДРП (б), член Выканкома Мінскага Савета i бюро яго бальшавіцкай фракцыі), але здзівіўся: гэты сын людзей з «гарачай» крывёю надзіва разважлівы, спакойны. Непарушна выслухаўшы эсэраўскі лямант, ён падняўся i спакойна сказаў, што Мінскі Савет абараняе ўсе пункты пагаднення, сочыць за ладам у горадзе, затрымлівае падбухторшчыкаў. Таму i Злобіна затрымалі, бо ў лістоўках, што ён раздаваў, антыбальшавіцкі i антысавецкі настрой. Але калі даведаліся, хто ён, адпусцілі. Мінскі Савет, верныя яму войскі, перасцярог Алібегаў, i далей будуць лаяльныя, але непахісныя да парушальнікаў ладу i пагаднення.

Пасля гэтага шум, лямант апалі. Затым задыскутавалі пра іншае: калі ёсць «камітэт ратавання» i яму далі ўладу на Заходнім фронце, дык патрэбен ці непатрэбен гэты Рэўком? Правыя меншавікі Жданаў i Калатухін, правыя эсэры Несцераў i Мікалаеў дабіваліся, каб распусціць гэты Рэўком, левы меншавік Штэрн, бундаўцы Вайнштэйн, Марахавецкі, Парэль, наадварот, згаджаліся, што гэты Рэўком можа быць як сувязное звяно i падмога.

Па тым, як усцешна блішчэлі вочы ў Алібегава i Пярно, я адчуў: тыя радаваліся, шго ў «камітэце ратавання» рознагалосіца. Яны будуць падкідаць жарок адным i другім, спажываць сітуацыю...

29 кастрычніка

Цэлы дзень таўклі ваду ў ступе пра рознае побытавае. Але ўвечар успыхнула баталія.

Калі ўжо меліся разысціся, нечакана ў залу ўбеглі Жданаў i Злобін. Жданаў адразу ж запатрабаваў слова для «внеочередного заявления». Старшыня пасяджэння, Вайнштэйн, перапыніў сход i дазволіў камісару Заходняга фронту выступіць.

— Паны! Грамадзяне!—узбуджана, крыкліва залапатаў Жданаў.— Мы рабілі ўсё, каб выратаваць рэвалюцыю, асцерагаемся лішняга кровапраліцця, сумленна стрымліваем сваё слова, а вось Мінскі Савет гуляе з намі ў кошкі i мышкі. Ёсць звесткі: ён збіраецца арыштаваць нас усіх i разграміць штаб Заходняга фронту. Я сам толькі што бачыў: па горадзе выстаўляюцца пікеты Мінскага бальшавіцкага палка, а сам полк, навёўшы зенітныя гарматы, ужо рухаецца на штаб. Я патрабую: неадкладна даць загад нашым войскам даць адпор, a ўвесь Мінскі Савет арыштаваць...

Пасля яго гэтых слоў завіраваў такі гармідар, што аж заклала ў вушах ад крыку. Можа, чалавек з дваццаць у адзін голас запатрабавалі слова. Алібегаў i Пярно (гэты прыбалтыец, як я ўведаў, член Выканкома Мінскага Савета i член Мінскага камітэта РСДРП (б), камісар збройных майстэрняў 10-й арміі, i якраз ён памог узброіцца палку Мінскага Савета) збялелі.

Калі Вайнштэйн упрасіў залу суцішыцца i павёў сход, то ўзбуджаныя прамоўцы (эсэры Пашкевіч, Мікалаеў, Несцераў) былі за тое, што i Жданаў,— каб арыштаваць Мінскі Савет, а яго полк раззброіць. Можа, пад усіхныя эмоцыі галасавалі б ужо за такую пастанову, каб не гэты мудры Штэрн. Ён параіў паслухаць, што i як будзе тлумачыць Алібегаў альбо Пярно, а пасля ўжо ўсё рашыць.

Алібегаў пачаў адварочваць гэтыя «здрадніцкія» абвінавачванні ад Савета, папрасіў, каб яму i Пярно дазволілі сазваніцца i пагаварыць з Ландарам, а таксама выйсці адгэтуль i праверыць, што за пікеты выстаўлены ў горадзе.

Пасля такога слова разважлівага Алібегава зала пацішэла, але Мікалаеў усё роўна не мог суняцца, крычаў: «Не трэба верыць Савету! Варта паслаць з яго дэлегацыяй i некага з нас». Пасля доўгіх дэбатаў паслалі яго, Мікалаева, i Алібегава.

Ix доўга не было. Пасля, пад апоўнач, калі яны вярнуліся, ад ix мы ўведалі: пікеты ў горадзе выставіў не Мінскі Савет, а — самачынна 37-мы полк. Камісар гэтай часці зрабіў такое для самаабароны: яго хтосьці перасцярог, што «на Савет i на яго войскі збіраецца наступаць «камітэт ратавання». Цяпер, калі пагаварыў з Алібегавым i Мікалаевым, пікеты з горада забірае.

Пасля гэтай весткі ажыятаж у зале спаў. Але калі Мікалаеў да слоў Алібегава дадаў, што агульны сход 37-га палка адмовіўся прысягаць «камітэту ратавання» i «прыняў рэзалюцыю ў савецкім духу», сход узбудзіўся зноў i пастанавіў: полк Мінскага Савета раззброіць. Алібегаў i Пярно былі рашуча супраць гэтага. Ім страціць ваенную сілу — значыць страціць цяпер кантроль за ходам падзей...

30 кастрычніка