Пабуджаныя: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

— I чаго ты ходзіш услед, віжуеш? — нечакана для ўсіх сярдзіта напала.— Ты ж ведаеш: я цябе не люблю. Пашлюбаваная з табою, але ўсім сэрцам, усёй душой я во з ім, з Янкам... Ты прычапіўся, як воўчая калючка, i сабе, i нам паламаў жыццё.

Віця зусім збялеў, мацней абшчаперыў алешыну абедзвюма рукамі, каб, мусіць, не абсунуцца, штосьці няўцямнае замямліў.

— Калі хочаш, бі! Усё сцярплю! Нават паважаць пачну, што мужчына... Калі рымасць есць душу, калі не хочаш цярпець, што праўду кажу, другому цела, сэрца аддаю — выганяй! Янка возьме мяне i такую, i мы як людзі жыць будзем... A калі не хочаш праганяць альбо людзей саромеешся — дык не замінай, не мардуй, дай пажыць так, як я хачу...

— Жыві як хочаш,— глытаючы слёзы, вякнуў ён,— але будзь мая жонка...

— Цяля!— пагардліва сыкнула Зося, абмінуўшы яго, напрасткі падалася на сваё поле.

Янка з хвіліну пастаяў, з жаласцю пазіраючы на свайго такога нямоглага суперніка, але, калі хацеў моўчкі павярнуцца i пабрыць адгэтуль, той затрымаў.

— Янак,— слёзна папрасіў,— не чапай яе... Калі цябе не было дома, была як чалавек. А як ты вярнуўся, яна як адмянілася. Жаніся скарэй, бяры каго — i жыві. Не рэж мяне без нажа.

— Ты першы паласнуў мне па сэрцы нажом...— адказаў ён.

— Не ведаю, не ведаю...— загундосіў той.— Я яе люблю. Я жыць не магу без яе...

Янка нічога больш не сказаў, моўчкі пакрочыў на свой загон. За маладым хвойнікам — а тут быў канец усіхных загонаў — усюды высіліся «бароды» — не кранутыя сярпом каліў трыццаць жыта, зверху, каля каласоў, перавязаныя чырвонаю стужкаю. Апошнюю «бараду» пазаўчора завівалі (а гэта значыць спраўлялі першыя альбо малыя дажынкі) на Гарбацэвічавым загоне: амаль паўвёскі прыходзіла адрабляць яму за зімовыя i вясновыя пазыкі; якраз каля Гарбацэвічавай «барады», між сцяблін якой Вікця клала хлеб i соль, дзяўчаты, спяваючы, плялі вянок з каласоў i палявых кветак i пасля пачапілі яго на галаву «багіні». За яе сёлета абралі Вольгу Чорную — тая хораша вылюднела за апошні год. Жнеі на чале з «багіняю», несучы апошні дажынкавы сноп, у сярэдзіну якога паклалі зрэзаную «бараду», з песнямі ішлі да Гарбацэвіча, i той, з паклонам узяўшы сноп i з павагай аднёсшы яго ў клець, паклікаў у хату i частаваў усіх жней. Яны ж, Нямкевічы, «бараду» i сёлета пакінулі на полі, для птушак — якраз тыя, як кажуць старыя людзі, прынеслі чалавеку першае зерне...

Калі яны, бацька, Янка i Алесь, тады стаялі ў сваім двары i пазіралі на Гарбацэвічавых гасцей, Алесь, здаецца, любуючыся Волькай Чорнай, прачытаў ім верш Янкі Купалы:

— О то праўда! — хітаючы галавою, прамовіў тады бацька.

— Каб мне сказалі, каго ты хочаш уславіць, дык я найперш помнік жняі паставіў бы...— дадаў яшчэ Алесь.

...Цяпер, ідучы па калючым пацямнелым іржышчы, Янка ўспомніў усё тое ды мігам пастараўся адпіхнуць у думках, бо ў гэтыя хвіліны цешыла i мучыла душу іншае.

Па пагонцы вярталіся з вёскі парожнія калёсы. Вось на іхні загон звярнуў свайго гнядога бацька — па новыя мэндлікі, каб перавезці i скласці ix у гумно.

Бацька, седзячы на калёсах (ён прасунуў ногі між лястак драбіны, i яго падэшвы лапцей шоргалі па ржышчы), не то з цікавасцю, не то з насцярогаю пазіраў туды, на Гарбацэвічава поле, па якім паперадзе ішла Зося, а крыху воддаль за ёю плёўся зняможаны Віця, а пасля, здаецца, з той жа цікавасцю i насцярогаю зірнуў i на яго, здзіўляючыся, што i ён выйшаў з лесу. I ўжо, калі развярнуўся, запыніўся каля мэндліка, злез з калёс, не зусім строга, але дакорліва запытаў:

— Ну што — запарвалі?

Янка не засаромеўся, не пыхнуў чырванню — адвёў вочы.

— Не лезь у чужую сям'ю, хлопец,— нібы папрасіў бацька.— Слоў няма, харошая, спрытная гэтая Зося, але ж так бог даў, што яна гэтаму Віцю дасталася. Дык няхай i будзе яго, няхай мужа свайго глядзіць, а не круціць хвастом.

6.

Цягнік запыніўся далека перад вакзалам. Разам са здзіўленымі i абуранымі пасажырамі выйшаў i Алесь; перон быў запоўнены салдатамі — у выцвілых гімнасцёрках, са згорнутымі шэрымі шынялямі, з вінтоўкамі, з ранцамі на баку. Побач стаяла, пыхкала дымам некалькі чыгуначных эшалонаў.

Калі хтосьці з пасажыраў запытаў, што тут робіцца, адзін з крайніх салдатаў, невысокі, рабаціністы, адказаў:

— Да не пущают вот...

— Куда — не пущают?

— Да на Петроград...

— А чего — на Петроград?

— Чево-чево?! Усмирить бунтовщиков... Да и Керенский — предатель же...

Алесь збочыў i амаль ушчыльную каля самых будынкаў i жалезных загарод пачаў ціснуцца наперад, да вакзала, каля якога, як убачыў, насупраць пыхкае паравоз, пры адчыненых дзвярах аднаго з вагонаў стаіць невысокі, з невялікімі вусікамі чалавек у вайсковай форме, але без пагонаў i не то ўгаворвае, не то кліча да развагі вялізны грозны салдацкі натоўп.

— Грамадзяне салдаты i афіцэры! — пачуў ужо Алесь голас маладога, але, здаецца, сталага прамоўцы (а гэта, як праз хвіліну-другую пазнаў ён, быў Фрунзе, які зноў, выходзіць, вярнуўся ў Мінск).— Не спяшайцеся несціся стрымгалоў на Петраград, не спяшайцеся малаціць доўбняю па галовах. Варожыя контррэвалюцыйныя сілы штурхаюць вас патапіць у крыві сталіцу, лепшых сыноў i дачок нашага часу. Керанскі i Карнілаў дагэтуль разам, як два ваўкі лася, абкладвалі рэвалюцыю, плялі інтрыгі, употай душылі за горла дэмакратыю, волю, нашы правы, разам хацелі доўжыць зацягнутую ўжо бойню, а цяпер, не паладзіўшы, аб'явілі адзін аднаго ворагамі народа. Генерал Карнілаў штурхае вас не столькі «ўтаймаваць Керанскага-здрадніка», як, паўтараю, чорны генерал i той, хто з ім, хочуць вашаю сілаю разграміць народныя заваёвы.

З прыціхлага натоўпу, над якім плыло воблака тытунёвага дыму, пачуліся рэзкія, непрыязныя выкрыкі: