Пабуджаныя: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

У гэтую хвіліну з першых крэслаў падняўся сярэдняга росту мужчына ў чорным гарнітуры — камісар Часовага ўрада на Заходнім фронце меншавік Жданаў.

— Грамадзяне! — хрыплавата сказаў ён.— Мы паклікалі вас, прадстаўнікоў арганізацый i ўсіх палітычных партый (апроч бальшавікоў), на веча. Як вы ведаеце, сталічныя бальшавікі, не лічачыся з народнай воляй, з воляй Саветаў, сілаю зрабілі пераварот, арыштавалі законны Часовы ўрад. Яны перашкодзілі яму замацаваць у краіне рэвалюцыйную перамогу, давесці да лагічнага канца вайну. Бальшавікі штурхаюць Расію да хаосу, каб прадаць яе немцам. Са сталічнымі бальшавікамі, само па сабе зразумела, у змове бальшавікі, што акапаліся ў Мінску i на фронце. Калі наш Франтавы камітэт, выбраны воляю амаль двухмільённага люду Заходняга фронту, выступіў супраць узурпатарскага перавароту ў Петраградзе i ў Мінску, бальшавікі задзірліва выйшлі з нашага камітэта, самадумам выпусцілі салдат-здраднікаў з турмы, парушаючы ўсе законы, нахабна абрабавалі мінскія склады, узброілі гэтыя элементы i самачынна захапілі ўладу ў горадзе. Сёння яны ўтварылі Ваенна-рэвалюцыйны камітэт i без ніякага сумнення аб'явілі яго вышэйшым кіруючым органам Мінска i фронту. Гэты Рэўком мае каля дзвюх тысяч штыкоў, яшчэ такую-сякую спачувальную сілу, у нас на сёння каля 20 тысяч штыкоў. Параіўшыся, мы рашылі ўтварыць «Камітэт ратавання рэвалюцыі». Вы не супраць, паны вайскоўцы i грамадзяне цывільныя?

— Не,— з месца, не падымаючыся, падаў голас Балуеў.

— Галасуем,— прамовіў Жданаў i першы ўскінуў руку.

За ім паднялі рукі i ўсе прысутныя ў зале.

— Дзякую за свядомасць i вернасць рэвалюцыі! — чулліва альбо вельмі па-артыстычнаму схіліў галаву Жданаў, прытрымліваючы другою рукою пенснэ.— Цяпер давайце выберам нашага старшыню. Ёсць думка, каб камітэт узначаліў сацыял-дэмакрат (меншавік) Калатухін. Не супраць?

Калі прагаласавалі, то за Калатухіна былі амаль усе. Пасля Жданаў сеў, а з першага рада падняўся гэты Калатухін — высакаваты, маладжавы, лысаваты. Ён падзякаваў «за давер», а пасля мякка, нават напеўна сказаў:

— Само па сабе зразумела, мы павінны адабраць ад узурпатараў уладу ў Мінску i на фронце, часова ўзяць яе ў свае рукі. Ёсць два шляхі для гэтага. Першы: даць бой Саветам i разграміць ix. Другі: ультыматыўна запатрабаваць ад Савета капітуляцыі. Вось член Франтавога камітэта грамадзянін Штэрн,— паказаў на чарнявага мужчыну, які сядзеў побач са Жданавым,— раіць весці перамовы i гатовы быць паслом паміж намі i гэтым самазванцам Рэўкомам... А што скажаце вы?

Усе прамаўчалі.

— Што параіце вы, пан генерал? — запытаў Калатухін.

— Рашайце вы, палітыкі, самі,—хмурна адказаў Балуеў.— Мы, ваенныя, не хацелі б умешвацца ў вашу фракцыйную барацьбу. Але калі вы рошыце ўжыць сілу, я аддам адпаведны загад.

— Пан генерал! —шустра падхапіўся з першага рада Штэрн.— Па-першае, паасцерагаемся рускага кровапраліцця, па-другое, жорсткасцю мы настроім народ, Расію супраць нас. Па-трэцяе, не забывайма: многія акопнікі сімпатызуюць бальшавікам...

— Дазвольце! — рэзка падняўся грузны Доўбар-Мусніцкі, зірнуў на генерала Балуева.— Выбачайце, ваша высокаправасхадзіцельства, цяпер армія не павінна быць убаку, аддаваць Расію злыдням. Карацей, не трацьма час на дыскусіі! Сілаю адбірайма ўладу! Не боймася праліць чужую, чорную кроў! Давайце ратаваць ад бальшавікоў i край, i Петраград, i Расію!

— У нас хопіць сілы i мірна супакоіць ix,— сказаў Жданаў.

— Паўтараю, не марудзьма! — стаяў на сваім Доўбар -Мусніцкі.

— Паны! Грамадзяне! — напужаўся Штэрн.— Першы ж наш стрэл можа ўчыніць непапраўнае ўжо... Гэта — грамадзянская вайна!

— Забалбочам рэвалюцыю! — са злосцю махнуў рукою Доўбар-Мусніцкі і, сеўшы, аж уз'юшыўся:— Языкачосы! Чыстаплюі!

— Што ж, давайце галасаваць, хто за што,— прамовіў Калатухін.

Калі прагаласавалі, то выйшла, што тых, хто быў за перамовы, налічылася больш. Штэрну даручылі пад'ехаць у Рэўком, расказаць там пра ўсё, што тут адбываецца, i запрасіць сюды ўсіх рэўкомаўцаў для перамоў[¹⁵]. Пакуль той быў у адлучцы, пачалі ўсе разам складаць ультыматум Рэўкому.

Калі яго склалі, зрабілі невялікі перапынак, пакуль не прыйшлі ca Штэрнам Мяснікоў, Ландар, Калмановіч, Крывашэін, Рагазінскі, Фамін, Селязнёў, Фрэйман i іншыя (не знаёмыя Лашковічу) людзі.

Праз гадзіну-другую, пасля дыскусій i спрэчак, пагадзіліся:

1) «Камітэт ратавання» не прызнае ўтворанага ў Петраградзе Ваенна-рэвалюцыйнага камітэта i не падпарадкоўваецца яму;

2) «Камітэт ратавання» прызнае, што пытанне пра ўладу рашаецца не ў Мінску i не на Заходнім фронце, a ў сталіцах;

3) «Камітэт ратавання» не пасылае ўзброеных часцей на Петраград i Маскву i не прапускае такія праз Мінск;

4) «Камітэт ратавання» прызнае амністыю палітычных арыштаваных, праведзеную Мінскім Саветам, але раззбройвае ix;

5) Мінскі Савет пасылае ў «камітэт ратавання» двух сваіх пасланцоў (Алібегава i Пярно) да таго часу, пакуль той не будзе пасылаць войск на Петраград;

6) «Камітэт ратавання» часова бярэ ўладу на Заходнім фронце. У камітэт уваходзяць па два дэлегаты ад грамадскіх арганізацый i палітычных партый Мінска i ваколіц[¹⁶].

Калі рэўкомаўцы, змусіўшы захвалявацца, запунсавець i іншых, выйшлі, то старшыня «камітэта ратавання», Калатухін, задаволена ўсміхнуўся:

— Ну што ж, віншую вас, паны i грамадзяне, з перамогаю!

Пасля, калі выходзілі з залы, у гамане i гудзе Доўбар-Мусніцкі незадаволена сказаў Скураному i Лашковічу:

[15] В. Кнорын ва ўспамінах «Октябрьские дни в Белоруссии и на Западном фронте» пісаў: «Узброенае крывавае сутыкненне паміж дзвюма сіламі, што вялі барацьбу, ...здавалася непазбежнае. Але тут заявіліся «героі адзінага сацыялістычнага фронту» на чале з А. Б. Штэрнам... i прапанавалі сваё пасрэдніцтва, каб прадухіліць кровапраліццё i грамадзянскую вайну — i на гэты раз (міжволі) саслужылі добрую службу рэвалюцыі».

[16] Тэкст пагаднення адтуль жа.