Пабуджаныя: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

— Няма во на ix ні вайны, ні скрухі...— пахітала галавою маці, але прамовіла без дакору. Наадварот, з горкі сваіх гадоў разумела дачку, яе сябровак i з сумам успамінала маладосць.

Янка — а ён быў з маці ў двары каля варотцаў — нічога не адказаў, пазіраў услед вясёламу дзявочаму гурту. Праўда, трошкі чуўся ніякавата: насупраць, у сваім двары стаялі суседкі — Вікця i яе нявестка, Зося. Тая ўжо акрыяла, не толькі ходзіць, але i пыніць такую-сякую работу. Толькі вельмі схуднелая, бледная. Ды яе, як было відаць, маладое цела, нібы дужая зямля, хутка залечваецца, праганяе боль — душэўны таксама, набірае моц i сілу. Што ні кажы, жыццё, маладосць бярэ сваё. А разам з Зосіным вяртаннем да жыцця набіраўся ахвоты жыць, любіць i Янка.

Калі песні перасталі даносіцца, Вікця, уздыхнуўшы, патупала ў свой гарод, дзе ўжо вытыркнулася маладзенькая цыбуля i пачало брацца пустазелле, а Зося, кінуўшы раз-другі цёплы позірк на Янку, павольна пакрочыла ў хату.

— Пайду ўсяку зелені,— прамовіў Янка маці.

— Схадзі, сынок,— адказала тая. Ужо, як i амаль усе вясковыя кабеты, босая, хоць у цёплай хустцы i доўгай сукенцы.— Няхай i ў нас усё будзе так, як i ў людзей.

Засунуўшы сякеру за пояс, Янка падаўся з двара. Як i дзяўчаты, на Палько. Ішоў пад сонечнай ласкаю i, як кажуць, купаючыся ў зеляноце — светла, яшчэ з жаўтаватым адценнем высвечваліся бярозы, блізкі малады хвойнік, цешылі вока шаўкавістыя паплавы i Гарбацэвічава аселіца i аж выпівалі зрок густой, аж да сіняга водбліску, зелянотай жытнёвыя загоны. Як было відаць на Гарбацэвічавай сядзібе, ужо адцвіталі вішні, на ix шмат дзе замест белых кветак былі рудаватыя зморшчыкі, i пырснулі бела-чырвона-фіялетавыя бутоны на яблынях.

Паміж жытнёвымі загонамі суха шарэлася бульбяное поле — бульбу сёлета ў Янкавінах пасадзілі адразу пасля святога Міколы (На Міколу, як i звычайна, маладыя перасталі карагодзіць, бо на Міколу трэба ўжо брацца за сявеньку). Апошнія ўчора садзілі Міхайла i Пятро Чорныя: дагэтуль сваім худым i нямоглым конікам аралі іншым. Каб зарабіць насення. Ім, насеннем, сёлета Чорных i большую палову вёскі, Нямкевічаў таксама, выратаваў Гарбацэвіч, заадно загнаўшы ўсіх у даўгі.

Янка ведаў, дзе збяруцца дзяўчаты. На Аленінай паляне. Там спрадвеку маладыя робяць вясновыя i летнія гульбішчы. Каб раней, да службы ў арміі альбо да вайны, дык падцікаваў бы, пагарэзаваў, але цяпер збочыў i падаўся ў маладняк, дзе кабеты i дзеці збіраюць шчаўе, дзе, заглушаючы хвойнік, густа растуць бярэзінкі. Ix тут кожны год, не шкадуючы, высякаюць i на «зялёнае свята» — на май, i на лазенныя венікі ды дзеркачы, але бярозы тут усё роўна было процьма, нібы кожны год яе тут хто-небудзь падсаджваў.

Ціха падышоў i затаіўся за прысадзістаю пушыстаю, пахкаю маладой смалою хвоечкаю са скручанаю, ды цяпер з голай, жоўтай, са слязістай смалою верхавінкаю — яе хтосьці скруціў на стрэлку-пукалку. З боку ад Аленінай паляны дзяўчаты, ужо сагнуўшы i звязаўшы, «завіўшы», за верхавіны дзве гонкія бярозкі, цяпер, угінаючыся, адна за адной, ланцужком праходзілі праз «вароты» i спявалі, славячы бярозу — любімае ўсім людам дрэва, што абуджаецца адно з першых, дае сок, адно з першых зелянее i дае радасць, сілу людзям на ўвесь год, дае добры апал, а бяросту — нарозныя вырабы i абутак.

«Дык гэта ж пра мяне! — аж устрапянуўся Янка— Значыць, у вёсцы рашылі, што я ўсё-такі буду браць замуж Анельку!..»

Убачыў: гэтая тоўстая, нязграбная Анелька, як i ўсе дзяўчаты, босая, у святочнай спадніцы i белай блузцы, з зялёным бярозавым вянком на галаве, таўханула ў плечы Вольку Чорную — тая, здаецца, першая «пашлюбавала» яе з Янкам. Вольга, а за ёю i астатнія дзяўчаты завішчэлі ад гарэзнасці, уцехі, рассыпаліся, як козы, па паляне...

Каб дзяўчаты не згледзелі яго, Янка павярнуўся i пайшоў па гарыстым Пальку, выцікоўваючы зграбныя бярэзінкі. Адну, высокую, трэба было паставіць каля варот, а другую, нізкую i стройную,— у хаце на покуце. Заадно думаў нацерабіць i вецця — засунуць за бэлькі. Ды стройных бярэзінак не знаходзіў. Міжволі любаваўся маладымі светла-зялёнымі парасткамі — пальцамі на сосенках (ix жуюць дзеці, высмоктваючы гаркаватую соладзь, а гаспадыні выварваюць з ix мёд).

Дзяўчаты зноў заспявалі, ужо то пра гаспадарскія клопаты, то пра нешчаслівае каханне беднай дзяўчыны i багатага альбо старога, няўдалага жаніха, то багатай ганарлівай, старой, няўдалай нявесты i маладога прыгожага, але беднага хлопца. Янка, з ахвотаю слухаючы прыгожыя янкавінскія песні, не спяшаючыся, выбраў i ссек дзве бярэзінкі, нацерабіў вецця і, падхапіўшы ўсё пад паху, пакіраваў у вёску. I ўжо амаль на выхадзе з лесу нечакана аж умлеў: нібы прытуліўшыся ад знямогі да белага ўжо ствала высакаватай бярэзіны, зусім блізка стаяла з сякераю ў руцэ i пазірала на яго Зося. Яна, здаецца, ужо не адну хвіліну сачыла за ім: яе рука з сякераю нібы бездапаможна звісала долу, a позірк быццам застыў.

Хоць i бачыліся ўжо колькі разоў пасля яе хваробы, перакідваліся словам-другім, але цяпер Янка набліжаўся да яе нібы не сваімі нагамі. Канечне ж, наўмысна прыйшла сама ў лес. Дзеля яго.

Падышоў. Ca шкадобаю зірнуў: якая тоненькая, нямоглая. Вочы, здаецца, яшчэ паглыбелі, акаймоўваліся цемнаватымі кругамі, кірпаты нос завастрыўся, a некалі поўныя, нібы намазаныя сокам губы абяскровіліся. I вунь сівізна на скронях.

— Што пазіраеш? — квола ўсміхнулася, добра адчуваючы яго гэтую шкадобу.— Пасівелі ўжо абое? Без пары без часу?

У яе стомленых, яшчэ заўчора-ўчора нібы адлучаных вачах ён нечакана ўбачыў жывы, поклічны бляск, i яна неяк раптоўна ўся ажывілася, нібы стала тою Зосяю, якой была тры гады таму. Яму здалося: за яе гэтым бляскам услед павінен быць рывок, а за ім — падзенне, што на самай справе будзе ўзлётам i чароўным палётам, уласцівым толькі дваім закаханым. Яна, лашчачы яго пяшчотаю i, відаць, цеплячыся яго ласкаю, спачатку ўзрушана замыліла вуснамі, не могучы знайсці i вымавіць патрэбнага слова, а пасля апусціла сякеру i сапраўды кінулася, сашчапіла рукі на яго шыі.

Ён таксама няўцямна выпусціў бярэзінкі i вецце, прыгарнуў яе, адданую. Адчуў: яна зусім жа цененькая, нібы патанула ў яго абдымку. Зося прыціснула твар да яго шыі i заплакала.

Янка, прытуліўшы шчаку да яе казытлівых валасоў i касынкі, усё туліў i туліў да сябе Зосю, адчуваючы ўсю яе, як можа адчуваць не толькі жончына цела, але i ток яе крыві муж, які пасля доўгай ростані вярнуўся дадому i абняў сваю каханую. A калі яны моўчкі павярнулі галовы i з заплюшчанымі вачыма знайшлі адно аднаго вуснамі, дык надоўга замерлі ў пацалунку; іхнія сэрцы заштуршкавалі аднолькава, як i аднолькава закіпела іхняя кроў, успламяняючы ix адмысловым маладым агнём.

— Любы мой! — адарвалася ад пацалунка i задыхана прашаптала Зося.— Адзіны мой i мілы!

Зноў прыпала да вуснаў, ці то п'ючы, нават выпіваючы яго, ці то хмелячы i надаючы яму моцы — аж да знямогі. Ох, i прагны, слодычны падалунак той, каго кахаеш! Можна аддаць жыццё за адзін толькі халадок неўтаймоўных жаночых вуснаў ды за яе адданы парыў!

Ды ўсё ж развагу ён не страціў. Не мог страціць, бо не мог забыць, дзе Зося нядаўна была i адкуль вярнулася...

— Пачакай... папраўлюся...— ціхенька, даверліва i з любоўю зашаптала Зося, тут жа адгадаўшы яго душэўнае ваганне. Верачы ў сваё хуткае выздараўленне i напаўняючы яго гэтай вераю, абяцаннем будучай радасці, дадала: — А потым твая буду!..— Абвісла, пацяжэла.— Давай прысядзем, у мяне зусім памлелі ногі...

Ён апусціўся долу; яна моўчкі, толькі рукою загадала, каб ён выцягнуў ногі, а пасля села на каленi, прыціснулася.

— Ты рады, што я выйшла?

— Рады.

— Ты хочаш, каб бачыцца кожны вечар?

— Хачу.

— I я хачу. Я не магу без цябе жыць... Ты кожную хвіліну стаіш у маіх вачах...— як i некалі, у маладосці, гарэзна пацерлася брывом па яго шчацэ. Пасля адхінулася, глыбока зірнула яму ў вочы. Як цяпер убачыў ён, сухімі плямінамі на яе шчоках выступіла чырвань. Абхапіла шыю рукамі: — Божа мілы! Мы жывыя, разам! Удваіх.

2.