Пабуджаныя: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

30 мая 1917 года

«Як адзін з рэдактараў i аўтараў «Грамады» сёння атрымаў шмат лістоў — адказы на тое, што мы надрукавалі ў сваёй газеце. З вёсак прыслалі водгукі на матэрыял, што публікаваўся на пачатку мая (там мы заклікалі сялян чакаць хуткага Зямельнага закону, які павінен справядліва падзяліць зямлю), а з гарадоў, у тым ліку i з Мінска, выказваюць свае думкі пра нашу публікацыю за 20 мая, дзе мы абнародавалі, як кажуць, свае помыслы — патрабаванне для нашага краю аўтаноміі ў складзе Расійскай федэратыўнай дэмакратычнай рэспублікі, якую павінен даць Устаноўчы сход.

Нехта М. з-пад Бабруйска, адстаўны ротмістр, піша нам: «Господа, не будоражьте мужиков! Печатное слово они иногда воспринимают как постановление. Ваши статьи о земле подогревают их захватнические чувства. В результате и по вашей вине учащаются случаи захвата бездельниками хозяйской пашни...»

У лісце, які i крыжыкамі, i прозвішчамі падпісалі сяляне адной воласці з-пад Ігумена, ёсць такія словы: «Шаноўныя паночкі! Вы вот пішаце: бедныя i малазямельныя, чакайце, скора вам дадуць зямельныя надзелы, дык будзеце гаспадары... Мы грамадою чыталі — i от каторыя нашы бывалыя людзі мала вераць: кажуць, нас толькі суцешваеце, як малых дзяцей... Бо i наш пан, i прыезджы з горада чалавек, што купіў маёнтак у суседняй вёсцы, гавораць, што зямлі сваёй яны дарэмна не аддадуць. A калі i аддадуць, то толькі за вялікія грошы... Але мы, што падпісаліся, грошай такіх не маем. Ды i сыны нашы на вайне...»

Хтосьці (подпісу пад лістом няма) з Оршы здзекуецца: «Эй вы, лапотники! Вы не спятили с ума? Какой еще автономии вам хочется? Какую-такую Бела-Русь сочиняете?»

Наш пастаянны карэспандэнт з Маладзечна, шавец Сямашка піша: «Дзякуй вам, браточкі, што вы яшчэ не выракліся сярмяжнага люду свайго, хочаце яго ачалавечыць i дабіцца, каб ён стаў народам».

А чытач (прафесіі, узросту не назваў) Ю. Абабірка са Слуцка патрабуе: «Смялей, хлопцы! Падымайма сонных, патрасём за грудзі хітрых альбо абыякавых, не дадзім спакою дужым i хіжым! I не выпрошвайма ласкі, а запатрабуем свайго ў тых, хто i не хоча выпрагаць нас з хамута, i нахабна выскаляецца ды здзекуецца!..»

Чэрвень

«...пішу похапкам, толькі што вярнуўшыся з Петраграда.

Быў там на канферэнцыі БСГ. Форум гэты быў мусовы: у маі вельмі ж разгарэліся спрэчкі сярод БСГ. Адны бурчэлі, што яна «зашмат хоча, палохае толькі i Петраград, i Мінск», другія, наадварот, дабіваліся, каб «праграма наша была болей радыкальная». Дык вось трэба было суцішыць рознагалоссі, не дапусціць расколу. Калі мне пазваніў Жылуновіч i запрасіў з мінскай дэлегацыяй прыехаць у сталіцу, то я адразу ж згадзіўся.

На канферэнцыі, як i трэба было чакаць, рэй павялі петраградскія беларусы (сярод ix шмат рабочых сталічных заводаў i салдат). Яны, навучыўшыся мітынгаваць ад петраградцаў, наслухаўшыся патрабаванняў рабочых, рашуча ўзялі левы накірунак — БСГ, на ix думку, павінна вылучыць якраз такую праграму:

надзяліць зямлю паміж сялянамі мясцовымі органамі самакіравання,

дабівацца ідэі сацыялізацыі ўсёй прамысловай вытворчасці,

стварыць кааператыўныя i крэдытныя суполкі, спажывецкія таварыствы,

увесці 8-гадзінны рабочы дзень, мінімальную плату.

Адным словам, як сказаў, напрыклад, токар Цімкевіч, трэба «ажыццявіць сацыялістычны лад пры дапамозе развіцця класавай барацьбы i сацыяльнай рэвалюцыі».

Мы, мінскія, як нас i прасіў Жылуновіч, вельмі не спрачаліся, але заклікалі «побач з сацыяльным не адсоўваць далека наш нацыянальны клопат».

Папалемізавалі. Але, дзякуй богу, не раскалолі канферэнцыю, большасцю галасоў падтрымалі кааліцыю Часовага ўрада i сацыялістаў, іхнюю праграму. Што датычыць нацыянальнага пытання, то прайшла рэзалюцыя нашых петраградцаў: «БСГ, у прынцыпе згаджаючыся з правам кожнай нацыі на поўнае самавызначэнне аж да поўнай незалежнасці, лічыць, што пры цяперашнім палітычным i эканамічным становішчы Расіі адарванне якой-небудзь яе часткі будзе шкодзіць справе ўсяго рэвалюцыйнага пралетарыяту».

Яшчэ пра некаторыя важныя рэзалюцыі. Канферэнцыя, да слова, адмовілася ўтвараць беларускую армію, бо «ва ўсім гэтым зацікаўленыя буржуазія i контррэвалюцыя».

У канцы абралі часовы ЦК партыі. Старшыня прэзідыума — Жылуновіч. Я — член ЦК.

Калі ад'язджалі ў Мінск, нас прыйшоў праводзіць сам Жылуновіч — лысаваты, у элегантным светлым касцюме i пры матыльку, у дыхтоўных акулярах, дык, далібог, не скажаш, што ён з простага люду. Еўрапеец!

«Дзякуй, Сымоне! — доўга трос мне на развітанне руку.— Чалавек ты пыхкі, што порах, дык я асцерагаўся, што наробіш тут глупства. Аж малайчына, праявіў дзяржаўны розум...»

«Так ужо i дзяржаўны...— адказаў яму.— Папершае, не заўсёды настойваў на тым, на што мне давалі наказ, а па-другое, не хацеў расколваць наш рух...»

«Усё, сапраўды, ідзе вельмі цяжка, марудна, але, заўважым, усё ж са зрухам...— сказаў Жылуновіч.— Усякае можа быць наперадзе, самае непрадказальнае, але мы павінны мець толькі няспынную тэндэнцыю руху наперад. Значыць, трэба быць гібкімі...»

У Мінск я вярнуўся з раздвоенымі пачуццямі. I рады, што ўтрымаліся, прыйшлі да згоды, i замаркочаны, што нашы рэзалюцыі петраградцы забракавалі «як сепаратысцкія». Дый Скураны сёння насыпаў солі на рану: маўляў, збіў нас з тропу Жылуновіч, заскакалі пад яго дудку! Пад дудку тых, хто ўжо адарваўся ад Беларусі, асацыялісцеў, можа ўжо пражыць i без сваёй малой радзімы, без сваёй мовы i культуры!.. Лашковіч, як ніхто, засмуціўся, што мы адмовіліся ўтвараць сваё войска, «паспадзяваўшыся на нечую ласку, а не на сваю сілу... А трэба было б браць прыклад з нашага Міхайлава, што для свайго поспеху загадзя рыхтаваў i баявыя дружыны...» Гэтая наша нерашучасць, уздыхаў Максім, можа некалі дорага каштаваць, калі не мець вырашальны зыход...

Не ведаю. Можа, быў я i нясмелы пасля правалу на сялянскім з'ездзе. А можа, i добра, што шукаў згоды i ладу...»

Частка трэцяя

ВЯЛІКІ КАСТРЫЧНІК

РАЗДЗЕЛ ПЕРШЫ

1.

У чацвер, пасля полудня, дзяўчаты, Кастуся Нямкевіч, Анелька Гарбацэвіч, Волька Чорная, а з імі яшчэ i маладзейшыя, падлеткі, рушылі да Палька. З песнямі. На ўсю вёску паняслося ix маладое ды поклічнае: