З павагай да зямлі і да людзей...: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

Не паслухаўся — па снезе драпануў, галанож. Дзе тая Дзямідава харома — за вярсту ад нашай хаты. Сеў на парту, смыляць мае ступакі — пазяблі ж. Я — хоп, нагу падабраў пад сябе, грэю. I другую гэтак жа пацяпліў. Настаўніца ўсё бачыла. Вярнулася са школы, бацьку майго залучыла да сябе ў баковачку і давай казаць, што вучоба — не прыхамаць, а неабходнасць, што скора ўсе дзеці будуць вучыцца, і папрасіла, каб хоць якія паношаныя шкрэбалы мне вымеркавалі ды світку справілі. Я сядзеў на печы за комінам і стоена слухаў. Бацька ўгаворам не паддаўся — пратрубіў як цецярук:

«Невялікая хітрасць у зямлі поркацца... Мы жывём без навукі, пражыве і ён, Граська наш. Не вялікі барон. Прыпуцім большых, пажэнім, тады й за яго возьмемся».

Мяне аж ускалаціла: хаця б лапці-лазовікі сплялі, дык — анічога. Піліп і Мікіта, бальшуны, і слова не закінулі, не паспачувалі мне. Ну, Мікіта — ён сам невук, у вучобу не вельмі ўлягаў. А Піліп — гэты, бывала, любіў казаць, што навука — не торба з паклажай, спіны не муляе. Паслухаць яго — за вучобу гарой. У самога чатыры класы, грамацей, можна сказаць. Праўда, калі пачуў, як добра і хутка чытае настаўніца, дык чырванеў перад ёй — акурат першакласнік, бо сам чытаў дрэнна — пэкаў ды мэкаў быдта заіка. Потым усё ж прылаўчыўся схопліваць вачыма ўсё слова. О, яны подаўгу бавіліся за кнігамі — сядзяць, чытаюць. З керасінам цяжка было, дык лучыну палілі. Прыгасне адна — Піліп новую ўстаўляе ў лучыннік.

— Як настаўніца да вас на пастой трапіла?

— А верыш, я дык і не знаю толкам... Піліп, мусіць, угаварыў, мёдам спакусіў — бацькавы вочы ўсмешліва заярчэлі. — На ўтровы ён у Прапойск на кірмаш ездзіў, мёд прадаваў. Топчыцца ля воза, курыць. I тут, значыць, спыняецца перад ім файна адзетая дзеўка. Спытала:

«Адкуль будзеце, салодзенькі?..»

«З таго самага краю, дзе такім вось куслівым пчолкам, як вы, мёдам вусны мажуць», — удала аджартаваўся Піліп.

Яе, выходзіць, прызначылі ў вёску Усохі настаўніцай, і яна знарок прыйшла, каб знайсці спадарожную фурманку... У вёску прыехалі поцемкамі. I дзяўчына засталася ў нас на кватэры. Нікога не чужылася — гарадская, сказана, на ўсякія забабоны ўвагі не звяртала: подручкі выпраўлялася з Піліпам на вясковыя пасядзелкі, дома разам чай пілі, з мёдам ды куханамі мачнымі, у Трасцянку па бярозавы сок хадзілі. Можа, і жонкай яму стала б, аднак час быў дужа круцялюшны — у лясах банды шкурнікаў аб'явіліся. I настаўнічын бацька, былы земскі доктар, мусіў забраць сваю адзіную дачку ў горад. Назусім звёз. Казалі, быдта падшукаў ёй адукаванага жаніха. Матка наша, схочая на ўсякія высмешкі, вострая на язык, часам не-не дый шасне Піліпу па вачах:

«Хоць пружся, хоць тужся, сынок, а так жыць, як табе хочацца, усё роўна не ўдасца. Ты навяліўся белыя ручкі сагнуць у крўчкі, ды на гэта не спадзявайся: беларучка за чорта ўхваціцца, абы пры сярпе не гарбаціцца».

Мною матка была давольная — ні на хвіліну ўвечары ад сябе не адпускала: памагаў ёй смыкаць кудзелю-хлапянку, цэўкі сукаў. Яна ўхваляла мае старанні й дужа верыла ў маю жыццёвую кемлівасць, лічыла, што выб'юся з беднасці праз сваю цягавітасць і ўмельства.

Каго сніў бацька

Неяк сабраліся мы ўсёй сям'ёй, павячэралі, — і так атрымалася, што ўзбіліся бацькі на ўспаміны. Гаварылі пра сябе, пра перажытае — перарадаванае і перагараванае.

— Бывала ж, маткі за тое сварыліся на сваіх дзяцей, што яны ў Піліпаўку — перад Калядамі й Вялікім постам — скачуць, весяляцца. А хлопцы нашы, малінаўскія, зухі былі — пашукаць такіх: уздумалі акурат на Каляды вечарынку ўстроіць. Лепей за Граську ніхто ж не граў, дайжа браты яго. А ў Ходараве якраз ксціны былі, і Граська там — за кума і за музыку... От, гудуць ксціны, самы размах гулянню. I на табе — малінаўцы прытахоніліся. — Бацька сядзеў пры акне, слухаў і курыў, жмурачыся ад дыму, нібы кот ад сонца. — Граська, чый гэта ў іх конь быў? — спытала маці.

— Павел Свірыдзёнак прыязджаў... Яго і конь. — I далей ужо ён, бацька, стаў успамінаць: — Выйшаў на двор, бачу, Павел качанее на марозе. Я — назад у хату Узяўся за гармоню, а бабы змецілі дый высыпалі з застолля — польку ім рэж! Папілікаў польку, яны пагэпалі-патаўкліся, сталі спяваць. А я — бокам-скокам, выкаўзнуўся за парог з гармоняй і бубнам. Эх, шчупянуўся Піліп — давай баб трэсці: гармоню знеслі!.. Тыя глядзяць — кума няма. Збег музыка... Піліп і ўсхадзіўся, пўрхае на ўсіх. Не доўга думаючы, сеў на каня і пагнаў. Але дзе там — мы капыцелі так, што аж снег віхрыўся, конь увесь час навуж бег. Гармоню з бубнам за пуняй у стажок схавалі — як зналі, што Піліп не ўгамоніцца, шукаць будзе.

— А ночы даўгушчыя — Каляды ж, — перахапіла маці бацькаў расказ. — Піліп хадзіў-сноўдаў па падвоканню, слухаў, ці йграюць у каго. Не, усё кругом ціха-спакойна. I не ўцярпеў-такі — заходзіць да нас у хату, не павітаўся, і пытае ў мяне:

«Дзе Граська?»

Я насупілася і кажу:

«Сянні шчэ не быў, а што?»

«Нічога!..» — сказаў і зубамі скрыгнуў — хмурыцца, злюшчы, бачу.

Ён так і паехаў двору ні з чым. Тут якраз і Граська з Паўлам заходзяць — сачылі за ім праз акно... Так і разладзіліся тыя іх ксціны. Затое ў нашай Малінаўцы вечарынка гудзела давідна.

— Я любіў іграць малінаўцам, — бацька, як мне падалося, засяроджана глядзеў у покуць, на абраз Міколы Угодніка. — Дружныя хлопцы былі, танцоры харошыя, вясёлыя ўсе. Калі часам шкрэд які, п'яніца, забрыдаў на гулянку, дык яго маглі так справадзіць, што ўжо тыя провады яму доўга помніліся.

Маці спытала:

— Ты ж нечага мне і не пахваліўся, што ўжо табе ад Піліпа было, калі двору вярнуўся?

— Нічога не было — ён проста прадаў гармоню... Давялося другую купляць.

— Як — другую? — здзівілася маці. — Не было ж у вас аніякай гармоні! Успомні-ка, колькі ні прыходзіў, заўсёды з пустымі рукамі быў. Часам Яшка Раўчанок даваў хромку сваю, ці шчэ хто... Куды дзелася другая? — сыпала маці пытанні.

— Дык жа Піліп і другую прадаў... Назло мне.

— Во!.. Піліп такі ж ушчэмны быў, як і бацька твой. Акурат, — нечакана заключыла маці. — I Мікіта не лепшы за іх. — Счакаўшы, зноў пацікавілася (Даліся ёй гармонікі!): — Граська, ты ж, помню, з нейкай малеханькай прыходзіў... Ужо да Мар'і нашай, у яе новую хату. У некага ж браў, і за грошы, відаць?

— Ат, ці мала ў мяне іх перабыло, гармоняў, — пасміхнуўся бацька. — Гармоні — не дзеўкі... Радуйся: адна ты ў мяне нязменная — запаводзіла душу, зашорыла вочы. Не рупяць мне ўжо — і даўно! — ні гармоні, ні бубны, згармоніўся гарманіст.

Маці заставалася ўсё яшчэ ў тым часе, мінулым, не маўчала:

— Скакаць я любіла... Ды бяда нейк здарылася са мной: пайшла ў Прапойск якраз на Вербнае скрысенне — спадніцу сабралася справіць к Вялікадню. Пехам тэпала, і так нагу намуліла... Тут во, — паказала на пяту, — мазоль здаравенны нацёрла, крывянік. Якраз жа вечарынку хлопцы ўстроілі, і Дзюбкар мой там за гарманіста, — маці лёгка неяк, праз смех, уздыхнула, затрымаўшы на бацьку свой рахманы пагляд. — Даўно ўжо, Грасічка, не называла цябе так... Уё-ёй-і, як шалёна час ляціць!