Выбраныя творы ў двух тамах: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

Ішлі гады. Нараджаліся і раслі, хварэлі і паміралі ды зноў нараджаліся яго дзеці, а лесу Сцяпан не прыдбаў. Яго сям'я зімой і летам гніла ў Сырой ды змрочнай яме, у якую нават мухі не адважваліся залятаць, а жыццё ў ёй трымалася толькі на аптымізме ўпартых гаспадароў.

Мне вельмі непрыемна, што кніжка — такая змрочная. Я б з большай ахвотай стварыў іншую — вясёлых намаляваць куды лягчэй, чым людзей з трагічнымі лёсамі (у старажытнай Грэцыі ўсе скульптуры ўсміхаюцца!). Увесь сэнс у тым, што задума аповесці зарадзілася ў маіх землякоў. Часамі ў пісьменніка абуджаецца кліч продкаў, і ён тады становіцпа летапісцам свайго часу.

I ў мяне перад вачыма стаяць тая счарнелая зямлянка Сцяпана, таленавітая аптымістка Кірыліха і нешчаслівая Хімка, а ў патайных кутках душы, дзе, мабыць, хаваецца ды пераходзіць скрозь ланцужок пакаленняў памяць роду, загаварылі няздзейсненыя імкненні дзядоў і прадзедаў, і я, прамы іхні нашчадак, толькі спрабую выліць на паперу сілу духа, цярпенне і боль землякоў.

Клемусаў сын і нявестка цяпер захацелі яшчэ раз упэўніцца, што ўсё ж такі існуюць, існуюць запаветны эталон праўды, вышэйшая воля, магутны, усяленскі суддзя і тыя самыя таямнічыя справядлівыя сілы! Суддзя гэты Нёману можа загадаць цячы ад Балтыкі да Святой гары, слабога зробіць волатам, беднага — багатым, старога — маладым, нешчаслівага — шчаслівым, толькі ты не падай духам і вер! вер! вер!..

Кірылішын Валодзька трэці год сядзеў у турме, і маці часамі мяне клікала завесці ходзікі.

— Ты паглядзі за адно — ці правільно ідзе яго каляндар! — прасіла пры гэтым.— Забыласа чысто — адарвала яму я ўсе дні на мінулым тыдні ці не?

Час для бабак вымяраўся ад касьбы да жніва, ад жніва да пасеваў, хваробы, смерці знаёмых ці хрэсьбін — календарамі ці гадзіннікамі карыстацца яны не ўмелі. Аднак старая купіла і павесіла сама ўжо трэці каляндар. Для яе важна было, што ён гэтак жа «ішоў» пры Валодзьку. Я адрываў лішнія лісткі, падцягваў гіры ходзікаў, аднак сына замяніць не мог і толькі дражніў.

Гэтаксама перапоўненая прагай да жыцця, наладаваная да краёў жаданнем асіліць несправядлівую, раўнадушную рэчаіснасць, аднак заслабая, каб вырвацца з рамак, якія ёй надало выхаванне, з безгранічнай верай у тыя самыя сілы, якім нават зоры на небе пераставіць — дзіцячая гульня! — цётка Кірыліха натхнёна распісвала падзеі за Сцяпанам.

— А каменданту крынкаўскай паліцыі ды акаянным тым следчым скруціло рукі, ногі, і палякі паўміралі ў страшных мэнках! I так усе прасіліса перад смерцю, так прасіліса: «Дабіце нас, дабі-і-це!..» Але нават апошняй просьбы ніхто не споўніў! I на іхніх дзяцей хваробы напалі — усе падчыстую вымерлі і яны!.. А хто сведчыў на Ілью, той вярнуўсо з Саколкі, а дзеці іхнія ўсе як адно — нямкі! Яны палезлі ў кішэні за грашыма, каб з'егдзіць да дохтара ў Беласток, цап сябе за кішэні, а там замест грошай — асінавыя лісты ляжаць!

Знаходзіліся нават такія, што адправіліся ў Крынкі, каб на свае ўласныя вочы паўзірацца на новага пана каменданта пастарунка паліцыі.

— О! гэты будзе цяпер здалёк абыходзіць Ілью!— цешыліся мужыкі, бытта камендант меўся збаяцца зараз іх саміх.

Іншыя не ленаваліся з'ездзіць у Саколку і схадзіць да староства, паўзірацца на новых следчых...

...Гэтым часам у грыбоўшчынскай абшчыне раскольнікі прыціхлі. Альяша ўсе сталі баяцца, і прарок над апосталамі займеў бязмежную ўладу.

ЧАСТКА ТРЭЦЯЯ

1

Поўны якойсьці супярэчлівасці, рэдкім дзіваком быў дзядзька Клімовіч. Ніяк не зразумець, чаму так бяздумна вызначыў дзень «ікс» (пра што будзе мова). Найхутчэй за ўсё ён і сам верыў у тое, што прапаведваў, бо мала адышоў ад сваіх багамолаў,— усе ідалы варты сваіх паклоннікаў.

А яшчэ — гэты мужык вылез у героі выпадкова. Падобная з'ява на свеце даволі распаўсюджаная сярод усіх народаў і розных эпох. Даводзіцца толькі здзіўляцца небагатаму выбару сродкаў і вузкаму шаблону, па якіх працякае іхняя кар'ера.

Так ці інакш, а мужык Клімовіч, прайшоўшы, хоць і ў мініяцюры, праз сваю «ноч доўгіх нажоў», перыяд гучнай арганізацыі і будаўніцтва, непрыкметна стварыў сваю сістэму, рэлігію і культ. Затым, як і ўсе культы, узнятыя на вяршыню разэкзальтаванымі масамі, хворы назойлівым неўрозам веры ў сваю высокую місію на зямлі, прыступіў да захадаў, каб ратаваць чалавецтва і на гэтай ніве ўвекавечыць сваё імя.

Паводле цёткі Хімкі, уся тая славутая ідэя ў сумбурнай галаве старога нарадзілася летам, і дзядзьку фактычна на гэта падбілі.

...Жыццё ў маленькай вёсачцы працякала як бы ў дзвюх фазах — па-свойму ў багамолаў і зусім іначай у грэшных міран.

Была нядзеля. Грэла, бязлітасна пякло сонца. Шчабяталі ў ліпах птушкі. Удоўж вуліцы імкліва шыбалі ластаўкі з разяўленымі дзюбамі. На агародчыках, у гарачым пяску паласкаліся куры. Пад плотам сабакі ляніва выбіралі блох і час ад часу кляцалі зубамі на мух. Лазілі парасяты, заклапочаныя пеўні, а малыя з парэпанымі нагамі, панадзяваўшы адно аднаму вяровачкі на плечы, лёталі ды галасілі:

— Но-о, кося-а!..

Пад бэзам на каменнях гутарылі бабы. Іхнія мужыкі з бутэлькамі нафты, селядцом, скрыначкай запалак ці кавалачкам мыла неўзабаве вернуцца п'янаватыя з Крынак, Бераставіцы ці Гарадка. Покуль рыхтаваць вячэру, жанчыны з асалодай здаровых сялянак убіралі ў сябе чароўнасць летняга дня ды нетаропка перабіралі жыццё.

— Гляджу на наш бэз і ўспамінаю,— апавядала Чарнецкая.— Раней, калі шчэ жыла ў мамы ў Плянтах, то з Гэляй Матрунішынай адправіліся мы раз у Крынкі на фэст — царквы нашай шчэ не было, толькі сцены жаўцелі на пагорку. У Грыбоўшчыне падыходзімо да гэтаго куста, а ён так файно пахне!.. Сталі мы ламаць. Станкевіч якраз араў на агародах. Чалавек убачыў нас і давай бегчы да дарогі. Уцякаць брыдко. «Ніц не зробіш,— кажу,— Гэля, стоймо ўжэ, што будзе!» А ён падлятае ды крычыць: «Маеш шчасце, што знаёмая, а то на суд падаў бы або зубы панесла б у жмені!..» А нядаўна заходзіць да майго закурыць, і я ўсё ж такі не выцерпела. «Фэлек,— напомніла яму,— каб ты здох, з-за адной лапкі бэзу брыдзіцца гэтак!.. То ля я табе, хадзі, цэлае бярэма наламаю яго!»

— Ой, бабанькі, такі е дурны ён і цяпер! — падтрымала Чарнецкую суседка.— Недарма Клімовіч сторажам трымае! Гэтакі не дасць спуску ні брату, ні свату! Калі сам возьме што, то не падзеліцца, годзе!

— Мой Базыль гаворыць, што ён куды горшы нават за самого Рогуся! — заўважыла Аўхімюкова Гандзя.

— А сам Клімовіч хібо не ўрэдны? — азвалася Чарнец-кая.— Убачыць на вуліцы сваю родную ўнучку і не гляне табе на яе нават! Мой Банадык кажа: «Як спаткаю Альяша, то заўсёды хочацца кінуць — добры вечар! — бо кожны раз у вачах цямнее!»

Загаварыла васьмідзесяцігадовая Галамбоўская:

— Бо жызню меў такую! Хібо ён добрае што бачыў?! Адкуль можа быць добрым!.. Усім дзецям калісь спуску не давалі, а ўжэ самалюбівая Лаўрэнава Юзэфіна — не дай бог, у якой суровасці трымала сваіх хлопцаў! Каб яна казачку якую свайму дзіцяці расказала ці пра птушачак якіх або — хоць прыласкала каторага. Дзе вы бачылі!

— Толькі пра веру, святых ды чорта! — згадзілася Гандзя і напомніла выпадак з прычасцем, калі малы Максім праліў «цела і кроў Хрыста», а маці ніяк не магла дараваць дзіцяці прамашкі.— То і павырасталі чэрствыя ды бяздушныя! Максім, калі быў жандарам, не ведаў жаласці, паплакалі ад яго людзі, і гэты... Зрэшты, успомніце, бабы, як усіх нас гадавалі, якімі мы былі запалоханымі дзяўчынкамі — бы мышаняты! Аднойчы пайшлі ўсе з вёскі на пакос, а мы лётаем сабе во гэтак па вуліцы! Раптам бачым на пагорку штось блішчыць. Мужчыны пакінулі плуг, і адпаліраваны лемех гарэў на сонцы! То дзісейшае дзіця яшчэ табе пабегла б паглядзець, што такое ззяе там, а мы, напалоханыя то ведзьмамі, то цыганамі, то чортам, пазабіваліса ў хату і прасядзелі, покуль не вярнуліса з балота бацькі!