Кліч роднага звона: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

— Ажывіла, ваша правялебнасць. Спачатку думаў, што люблю яе, як дачку сваю. Ды нядаўна зразумеў: не, кахаю яе, як жанчыну, жадаю, як жонку.

— Усцешваеш i трывожыш заадно ты мяне, Усяслаў.

— Чаму, ваша правялебнасць? Што — я ўжо не маю права на жанчыну, на сям'ю?

— Маеш, як i кожны зямны, здаровы чалавек,— уздыхнуў Кірыла даволі працягла.— Але...

— Ты не можаш блаславіць нас i пашлюбаваць?— занепакоіўся ён.

— Не ўхваляць цябе, дружа мой, ні князь, ні Рада i баяры, а то i дружыны. Ты ж чуў толькі што, каго я называў тварй суджанай. Дык жа, павер, думаюць i іншыя, нават больш — захочуць, каб жаніцьбай сваёй ты, наш гонар i наша апірышча, падумаў не толькі пра сябе, але найперш пра ўсю Навагародскую зямлю. А для гэтага мала жаніцца з дачкой простага дружынніка...

— Ведаю. Усё ведаю, ваша правялебнасць,— сказаў Усяслаў усёй душой.— Але цяпер, сталы, буду непахісны: толькі Любка будзе маёй жонкай. Калі не законнай, царквой i Радай дазволенай, дык тайнай. Іншай жанчыны не будзе побач са мной на ложы! Ды Любка пачала ўжо насіць мае семя... Так што, ваша правялебнасць, накладзі на мяне суровую кару за тое, што ўзяў любае мне цела да шлюбу, але блаславі нас на наша шчасце.

— А Любка? Кахае цябе?

— Можаш, ваша правялебнасць, сам запытаць у яе пра гэта. Я ж веру: пакахала i яна мяне, хоча быць маёй жонкай.

— Што да мяне, Усяслаў, дык я не магу не блаславіць сэрцы, што кахаюць, імкнуцца адно да аднаго ў дабрамыснасці.

— Дзякуй, вялікі дзякуй, ваша правялебнасць. Ты ратуеш Любку ад сораму i ганьбы, а мне — мой гонар, мае імя, спрыяеш, каб я жыў паўней, як i ўсе людзі.

— Мне, Усяслаў, застаецца толькі паўтарыць тое, што мудра сказана ўжо: «Добра жена венець мужу своему и безпечалие». Веру, што красуня наша будзе сардэчнай i душэўнай, вернай табе жонкай. Дык пладзіцеся i размнажайцеся, доўжце род чалавечы i праведны. «Род правыихъ благословиться,— рече пророкъ,— и семя ихъ въ благословлении будеть».

— Дзякуй, вялікі дзякуй! — Усяслаў ад радасці i падзякі прыпаў вуснамі да біскупавай рукі.

Той жа, калі адспавядаў, назначыў сваю кару i прычасціў, папрасіў яшчэ застацца:

— Хадзем, пасаднік, пакажу табе тое, пра што ты i Рада ведаеце, але што цяпер павінен убачыць сваімі вачыма.

Усяславу прыходзілася быць не толькі ў храме, але i ў царкоўнай рызніцы, у склепе ды ў падвале (у рызніцы былі царкоўнае начынне i Кірылавы ўборы, у склепе — княскія ракі-дамавіны, а далей, у падвале,— сховы на выпадак пажару ці варожай аблогі, а таксама бочкі з ежай i крамянёвай, заўсёды пітной вадою. Тут, у падвале, ён нават ведаў тайны ход наверх, за дзядзінец); цяпер Кірыла, замкнуўшы царкву знутры i ўзяўшы запаленую свечачку, павёў яго па знаёмых сходках у вымураваны i абкладзены гладкімі камянямі цёмны падвал, куды ніколі не даходзілі ні нябеснае святло, ні зямныя гукі, дзе панавала падземная цішыня, у якой былі вельмі гулкія чалавечыя крокі i нават шэпт, востра адчуваўся водар сырога пяску, вапны, камянёў, павуціння i дрэва ад паліц i бочак.

У праходзе — доўгім, таямнічым i нават трошкі страшнаватым, — каля сцяны з найбольш вялізнымі камянямі, перад спратам, Кірыла нечакана запыніўся.

— Запомніў, колькі крокаў прайшоў? — усміхнуўся.

— Не,— шчыра прызнаўся ён, хоць ведаў, колькі трэба ісці да спрата.

— Трэба будзе, дружа мой, добра запомніць. Якраз тут — патаемныя дзверы ў камору, дзе княскі скарб. Паспрабуй сам разгадаць таямніцу.

Усяслаў узяў пададзеную свечачку, падышоў з ёю спачатку да левай сцяны, пасля — да правай, прыгледжваўся да выцэментаваных пазоў паміж камянямі, стукаў па ix, прыкладаў вуха, намагаючыся адчуць, дзе глухі, а дзе больш гучны гук, нагінаўся, укленчваў, абмацваў выкладзены плінфай дол, стукаючы i па ім, але дарма, ніякага сакрэту адгадаць не змог.

— Каб гэтая тайніца была далей у нашым спраце, дык яе лягчэй было б знайсці i якому нашаму ліхадзею, i прышламу ворагу,— прамовіў Кірыла, супакойваючы яго за няўдачу.— Там бы запыніліся i шныпарылі б. I ўрэшце апаролі б. Тут жа, у праходзе, усе будуць ісці далей i чакаць, што там, наперадзе. Глядзі, вось куды трэба націснуць...

Той нагнуўся, упёрся адной рукой на верх, а другой знізу на, здавалася, звычайны камень — той разам з некалькімі камянямі падаўся ў сцяну, паказваючы няроўную, па форме камянёў, нішу, а потым гэтая цяжкая глыба лёгка пасунулася па жолабе ўлева, агаляючы краты з тоўстых, амаль у мужчынскае запясце, жалезных пераплеценых калоў, за якімі была прасторная камора.

Кірыла прасунуў знізу праз адтуліну ў кратах руку, мабыць, націснуў там на штосьці на адным з перакрыжаванняў, бо вось ужо лёгка пасунуў браму, але ўправа ўжо, у выемку, што была між дзвюма тоўстымі сценамі.

— Тут — i сховы для княскай сям'і ды радцаў, i княскі скарб ды яшчэ адзін спрат ежы,-пітва,— сказаў Кірыла, прапускаючы яго, сапраўды, у вялікую вымураваную камору, дзе стаяла нямала акаваных бліскучым, нержавейным жалезам драўляных скрыняў, бочак, было нямала тапчаноў i сталоў, паліц з пасудай i свечкамі.— Тут — i яшчэ адзін патаемны ход за дзядзінец, у тое месца, дзе ты, ваявода, павінен у ліхую часіну трымаць напагатове коней, вояў i запас ежы ў далёкую дарогу...

Сапраўды, ёсць далека за дзядзінцам адна непрыкметная мясціна сярод даўняга, заросла га кустоўем i дрэвамі кургана-могільніка, дзе па княскім загадзе ён мусіць тады, кал i вораг здолее ўварвацца ў дзядзінец, мець свежую конную дружыну там, за крэпасцю. Значыць, ён, гэты тайны ход, быў ужо i раней, перш чым пачалі будаваць тут царкву. Яго, мабыць, употай выкапалі па волі яшчэ Князевых прадзедаў, хоць, дзякуй Богу, ім яшчэ не было патрэбы пакарыстацца. Іначай ягоны бацька-ваявода, перадаючы яму навагародскія таямніцы, сказаў бы i пра гэта. Ці той не мог даверыць усяго нават яму, сыну? Можа, i так: прыйдзе час — уведаеш тое, што трэба табе знаць.

— Вось тут, Усяслаў,— Кірыла перапыніў яго думы i паказаў рукой на драўляныя скрыні,— наша золата, срэбра ў злітках i замежных манетах, бурштын, іншыя каштоўныя камяні, бранзалеты i пярсцёнкі тонкай работы. Усяго гэтага хопіць не толькі на задуманую табой мураваную вежу-браму, але i на большае, што можа спатрэбіцца Навагародскай зямлі. Дзе яно дастаецца i якімі сцежкамі-дарожкамі сюды трапляе, пра гэта ведае мала хто: князь i некалькі купцоў старэйшыны Богуша. Цяпер будзеш ведаць усё i ты. Але тут не ўвесь навагародскі скарб. Ёсць ён i ў Богуша ды ў яго купцоў, у старэйшыны залатнікоў Вежы, у гарадзенскага, ваўкавыескага, у слонімскага князёў, купцоў i залатнікоў. Ты, пасаднік, будзеш мусіць траціць нямала на патрэбы Навагародскай зямлі, але будзеш павінен i дбаць, каб вялікакняская казна не толькі не пусцела, a папаўнялася. А гэта значыць, што будзеш не толькі чэрпаць адсюль, але i браць ад тых, каго я толькі што назваў. Яны могуць крактаць, нават плакаць, што абяднелі, не могуць шмат даць нават на патрэбы ўсёй Навагародскай зямлі, але ты павінен будзеш быць цвёрдым i ўмець настояць ды прыціснуць тых, хто мусіць папаўняць казну, але хто намагаецца праз гэта весці сваю палітыку, нават князя спажываць для сваіх інтарэсаў...

— Ды не раз i не два бачыў, як прыходзілася князю Ізяславу збіраць на патрэбу ўсёй Навагародскай зямлі золата i срэбра, скуры, мёд ці валакно,— пахітаў галавой Усяслаў ды турботліва чэшучы пасівелую ўжо скронь.

— У адным з гэтых куфраў i грамата-наказ князя Ізяслава пра навагародскі пасад пасля яго смерці...— Зноў, як i на споведзі, нялёгка ўздыхнуў Кірыла.— Не выпадзе некалі паказаць гэта вечу мне — пакажаш ты... Так што велічыня тваёй улады, Усяслаў, ацяжарваецца яе бярэмем...

— Што праўда, то праўда,— уздыхнуў i ён.