Кліч роднага звона: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

Яны рушылі да блізкага невялікага i невысокага трохапсіднага, з вапняковых бела-шэрых кубоў, з шырокай i плоскай абпаленай чырвонай плінфы, з трох бакоў абкружанай галерэяй прыгожай, з бліскучымі i ў слоту крыжамі царквы, якую пабудавалі ў мінулым стагоддзі полацкія дойліды, спалучыўшы візантыйскую пышнасць i сваю, полацкую натуральную i вабную прастату з тутэйшых камеи няў i цэглы, па-свойму прыдуманай муроўкі, дзе чар гавал іся заглыбленыя i высунутыя наперад рады плінфы i цешыў вока прыемны двухколер.

Царква цяпер, у будні i хмурны дзень, была не зіхоткая i не ўрачыстая, сцішаная: у ёй скупа мігцелі толькі дзве свечачкі, астатнія, што былі на сценах пры абразах i на падвешаных да стол i срэбраных свечніцах з пазалочанымі ланцугамі, не гарэлі, дык абчасанае навошчанае сасновае i дубовае дрэва, што звычайна, пры святле, давала тут адмысловыя бляск i цяпло, мазаіка малых i вялікіх абразоў, велічны i строгі Саваоф з блакітнага i золатазоркавага купалу, суровыя i магутныя сівабародыя старыя на пасадах, за якімі цясніліся ў гурце белакрылыя юнакі, а таксама жаласныя абарваныя грэшнікі, пакліканыя трубой на Страшны суд (пры святле можна сярод ix пазнаць знаёмыя твары тутэйшых былых паганых баяраў, купцоў, старастаў),— дык вось цяпер усё гэта было ахутана своеасаблівым, халаднаватым царкоўным паўзмрокам. Але i паўзмрок не меншыў, а яшчэ большыў адменны велічны Дух, што навейваў суцішак, одум, пакаянне, даваў новую веру i духоўную моц.

Перад акенцам спавядальні, як i належыць кожнаму верніку, кім бы ты не быў, Усяслаў апусціўся на калені на пастаўленым услончыку, апусціў позірк на біскупаву сівую ад валасоў i белую ад малакроўя шчаку i на вялікае блеклае вуха, бачачы ў ім знаёмыя доўгія белыя валасінкі.

— Дык якія твае грахі, сын мой?

— Не магу, святы ойча, устояць перад зміем. Вось i на днях заманіў мяне дадому баярын Расціслаў, наставіў усяго на стол, i я не ўтрымаўся, брыдка напіўся. Не толькі страціў развагу, але i чалавечае аблічча.

— Я чуў, што ты праз шмат гадоў зайшоў да яго i што, сапраўды, быў п'яны,— падаў голас Кірыла.— Што я магу сказаць? Толькі словамі Сіраха: «Віно карыснае для чалавечага жыцця, калі будзеш піць яго ўмеру».

— Я піў не ўмеру. Ды, лічу, Расціслаў загадзя падсыпаў у моцныя настойкі соннага парашку. Каб зваліць мяне з ног, пакласці на ложа з яго дачкой Дабраславай, паклікаць баяраў, цябе i паказаць усё гэта...

— I для чаго мог быць яго такі замысел? — па-зямному шчыра пацікавіўся Кірыла.— Каб асаромець цябе?

— Каб пачапіць мне на шыю сваю распусніцу i каб трымаць мяне ў сваіх руках, а гэта значыць, i ў руках галічан i валынцаў.

— Які бязбожнік! — абурыўся Кірыла.— Паганец! Напраўду, добра мудрыя людзі кажуць: не жывёліна ў статку каза, не звер сярод звяроў вожык, не рыба сярод рыбаў рак, не птушка сярод птушак кажан, не муж сярод мужоў, калі над ім жонка ўладарыць, не жонка сярод жонак, калі блудзіць з іншымі, не праца сярод работы — для жонкі даніну дастаўляць! Ведама: Расціслаў — папіхач у Раксаны...

— Я не ведаю, хто з ix вінаваты больш, а хто менш. Я не столькі скарджуся на прычыненую абразу, колькі дакараю сябе, ваша правялебнасць. Не павінен быў я ісці ў той дом, нічога не браць з багатага, але паганага стала.

— Грэх гэты ты хутка замоліш, сын мой, бо ён, гэты грэх, не такi ўжо вялікі.

— Затое, святы ойча, другі мой грэх большы.

— Я слухаю цябе, сын мой.

— Я спакусіў чыстую i высакародную душу...

— Патлумач, што тут i да чаго...— папрасіў Кірыла.

— Я спакусіў нязганеную, цнатлівую дзяўчыну, святы ойча...

— I хто ж не ўстояў перад такім спазорным мужчынам, як ты? Галіцка-валынекая альбо літоўская баярыня? Ці якая-небудзь маладая польская шляхцянка-бежанка?

— Не, ваша правялебнасць. Я абжаньчыніў сваю пакаёўку. Цішукову дачку, Любку.

— Угаварыў ці ўзяў сілаю?

— Угаварыў.

— Засумаваў па жанчыне, не стрымаў жывую яшчэ пажаднасць?

— Гэтак i не гэтак, ваша правялебнасць.

— Дык што хочаш ад мяне: пакаяцца i папрасіць дазволу выгнаць яе з твайго дому ці, як робяць некаторыя баяры, хуценька аддаць яе замуж за якога-небудзь дружынніка?

— Не. Любка да вялікай спадобы мне...

— Слоў няма: яна простая дзяўчына, але красой сваёй можа зацьміць многіх сваіх i чужаземных баярыняў ды князёўнаў. Але...

— Я шчыра i моцна кахаю яе, дык хачу жаніцца з ёю.

— Ты, баярын, ваявода-пасаднік, першы пасля князя навагародскі муж, жадаеш узяць замуж дачку нядаўняга смерда?— здзівіўся Кірыла.

— Жадаю i мару. Я ж — не стары яшчэ мужчына, а яна, як ты добра сказаў, маладая i красы незвычайнай... Хачу жаночай шчырасці, любові, дабрыні, цяпла, быць мужам i бацькам, шчаслівым сем'янінам, бо дагэтуль, сам ведаеш, такога я не зведаў.

— Я разумею цябе, Усяслаў,— уздыхнуў спавядальнік.— Золата плавіцца агнём, а чалавек — напасцямі. Пшаніца, добра змолатая, дае чысты хлеб, а чалавек у вялікім смутку дасягае розуму сталага, а то i мудрасці. Ты зведаў шмат напасцяў i смутку, стаў мудры. Сказана: не павінны напасці, смутак, горнасць быць заўсёды, бо як моль апратку есць, так скруха доўгая — чалавечае нутро, лепш сказаць сэрца i душу. Калі ж хто паможа чалавеку ў бядзе i горы, у суме, усцешыць, узрадуе, а то i ашчаслівіць, то як вадой сцюдзёнай напоіць яго ў спякотны дзень. Дык гэтая Любка ажывіла цябе пасля жалобы?