Дзень Святого Патрыка: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

1

– Такім чынам, Камісія ўхваляе рашэнне аб тым, каб прызнаць яе мёртвай.

Старшыня ледзь чутна паляпаў алоўкам па паперчыне, у такт алоўку загрукалі ножкі крэслаў, зашумела грамада, Камісія разыходзілася па кабінетах.

Марына падышла да старшыні. Яна, безумоўна, ведала, што забіраць паперы трэба будзе праз тыдзень у дэпартаменце канчатковых рашэнняў, але ж непісаны пратакол Камісіі абавязваў эксперта падысці да старшыні. Напэўна, гэта было правільна: абое толькі што здзейснілі забойства, і яно нейкім чынам звязвала іх нібы, саўдзельнікаў.

Шкляная сцяна за спіной старшыні струменіла вечаровым сонцам. Там дыхаў акіян, унізе шамацелі лісцямі пальмы. Па срэбных хвалях імчалі белыя яхты.

Старшыня падаўся насустрач Марыне.

– Разумею вашыя пачуцці, спадарыня Дамейка, але ж вы, як навукоўца, не маглі іначай.

– Не хвалюйцеся, Рычард, я не з чуллівых. Усё добра. Калі мне будзе выдзелена памяшканне, у якім я змагу цяпер яе захоўваць?

– Заўтра, Марына. Заўтра дамо ключы. Дзявяты паверх, левае крыло. Дваццаць пяць стэлажоў па чатыры метры ў вышыню. У дванаццаць разоў болей за палабскую.

– О, дзякуй! Пра гэта няможна было і марыць.

– Мне яна падабалася. Няхай ёй вольна дыхаецца хаця б пасля смерці.

– Добра, заўтра я забяру ключы.

– Так, і пачынайце працэс. Цяпер у вас працы – на гады. Марына паціснула сухую далонь старшыні моўнай Камісіі Міжнароднай Лінгвістычнай Калегіі і пайшла да ліфта.

У гэтым корпусе, новым, трыццаціпавярховым, толькі-толькі адбудаваным для Калегіі, з прасторнымі канферэнц-заламі, архівамі, працоўнымі кабінетамі, лабараторыямі, было надта ж утульна. У тым памяшканні, якое цяпер, пасля рашэння Камісіі, адводзілася ёй і яе, цяпер ужо афіцыйна мёртвай, мове, – дзявяты паверх, левае крыло, дваццаць пяць стэлажоў для кніг і дакументаў, кабінет, пакой для адпачынку – стаяла нават шыкоўная канапа, і Марына дакладна ведала, што на той канапе будзе час ад часу і начаваць. Бо працу сваю яна любіла, а болей любіць не было асабліва каго ці што – ані сям’і, ані дзяцей, ані нават якой коткі. Ідэальны варыянт жанчыны-навукоўцы.

Ліфт спыніўся. Марына выйшла праз хол да акіяна. Так, трэба прагуляцца. Не кожны дзень ты прымаеш такія рашэнні.

Канешне, не Марына, дык нехта іншы – афіцыйнае прызнанне чарговай мёртвай мовай мовы беларускай даўно наспела. Апошні інтэрнэт-рэсурс, які выкарыстоўваў сярод іншых моў і беларускую, скончыў працу дванаццаць год таму, час ад часу нейкія тэксты яшчэ перадрукоўваліся туды-сюды па сеціве, але ж у асноўным дзеля «парагатаць», як называлася гэта на форумах. Напэўна, недзе па свеце яшчэ насіла таго-сяго з апошніх, хто памятаў, дзе пішацца, а дзе не пішацца «у нескладовае». Канешне ж, насіла, яна спадзявалася, што насіла, ды яна і сама вольна і размаўляла, і пісала, і чытала, не ў паўсядзённым жыцці, а толькі па навуковых патрэбах, але сёння МЛК не чакае стагоддзямі: мова выйшла з ужытку – мова павінна памерці. Газет няма, часопісаў няма, справаводства няма, адукацыі няма, апошняя кніжка была надрукавана дваццаць два гады таму і не прадалася зусім – усе пяцьдзясят асобнічкаў зараз чакаюць свайго месца на стэлажах. Канешне, усе пяцьдзясят не паставім, але ж адзін – абавязкова. Апошняя кніжка, пасля якой мова памерла.

Зараз, безумоўна, пачнецца самае цікавае – для яе, для Марыны. Мову трэба будзе кансерваваць. Падручнікі, нарматыўныя зборнікі, літаратуру, публіцыстыку, кіно, запісы спектакляў, нейкія асобныя дакументальныя стужкі – усё, што назапашана і не запатрабавана сучаснасцю, перагледзець, ацаніць, выбраць і самае каштоўнае захаваць. Так зараз робяць з кожнай мовай, а гэта тры мовы ў год. І перспектывы ёсць: беларуская зойме дзявяты паверх, а памяшканняў падрыхтавана – да трыццатага. Але ж цяпер Марыне было ўжо зусім нецікава, што будзе потым. Яна нават адчула, як па нагах нібы забегалі кіпцюрастыя вожыкі: так захацелася хутчэй узяцца за кансервацыю. Не, не таму, што забіла – і хаваць. Таму, што ўжо нарэшце тое, што яна любіла, будзе такім і толькі такім, якім яна яго бачыць. Спрадвеку, цяпер і заўсёды, і на векі вечныя. Амэн.

Для яе мова не была роднай – яна наогул мала для каго была сапраўды роднай. Сказаць па праўдзе, Марыне нават цяжка было ўявіць сабе тых беларусаў ХХІ стагоддзя, ля калыскі якіх маці вырашала звычайныя паўсядзённыя пытанні па-беларуску. Існавалі, канешне, нейкія інтэлектуальныя беларускамоўныя сем’і, купкі, гурткі – ну дык і лаціна колькі яшчэ жыла, нягледзячы на тое, што памерла.

Сярод Марыніных аднагодкаў на ўвесь Мінск, напэўна, было чалавек пяцьсот, якія ўсім гэтым сапраўды цікавіліся. Нават кніжкі беларускамоўныя тады пачалі выдавацца менавіта такім сакраментальным накладам – па пяцьсот. Кожнаму па кніжцы. Цягнулася гэта гады са два, пакуль выдавецтвы канчаткова не абанкруціліся. А што яны шукалі ў мове? Па-рознаму, канешне. У асноўным да мовы прыходзілі з нейкіх інтэлектуальных, палітычных, кар’ерных ці сямейных меркаванняў, маўляў, мой дзядзька – вядомы беларускі пісьменнік… Ці як яна.

Гэта быў філфак, пяты курс, два тыдні да абароны дыплома. Марына Дамейка, выдатніца, надзея кафедры, будучы аспірант, гэтыя тыдні праводзіла так, што і мама, і тата, і прафесарска-выкладчыцкі склад факультэта пасівелі б, калі б даведаліся. А што рабіць? Дзяржы здадзеныя, дыпломы ў рэцэнзентаў, з інтэрната яшчэ не папёрлі і наогул – студэнцтва скончылася. Таму Марына з сардэчнай сяброўкай нарэшце вырашылі здзейсніць свае запаветныя мары і пайсці ў сапраўдны запой. Набралі на Камароўцы агуркоў, квашанай капусты і сала, назапасілі моцных напояў – і далі нырца.

Назапашанае скончылася а дзявятай: чуткі пра запой абляцелі інтэрнат, і да сябровак далучыліся з дзясятак памагатых. Прыйшлося пайсці ў канапу.

Так, гэта была легенда філфакаўскага інтэрната – канапа з гарэлкай. У адной дзяўчынкі бацька працаваў на гарэлачным заводзе ў Мазыры, і нейкім чынам меў кожны месяц колькі бутэлек на вольны продаж. Таму раз на месяц з чорнага ўваходу ў інтэрнат пры поўным, шчодра аддзячаным маўчанні афіцыйных асоб разгружалі бусік з гомельскімі нумарамі, падымалі на ліфце на шосты паверх пару скрыняў гарэлкі і складалі ў канапу. Гаспадыня канапы была дзяўчынай не сквапнай і даверлівай, вяла тоўсты сшытак, куды запісвала пазычальнікаў, і таму на пачатку месяца ўвесь філфак адчуваў сябе ў поўнай алкагольнай бяспецы. Нават калі няма грошай – вып’еш з канапы. Звычайна канапу выпівалі за першы тыдзень, а потым яе гаспадыня спаганяла пазыкі і выкрэслівала прозвішчы са сшытка чырвоным алоўкам.

Такім чынам, два дні пілі з канапы. «И за это его называли Тутанхамо-он!» – меланхалічна цягнуў Бутусаў з магнітафона, часам ягоны дэпрэсіўны вакал змяняўся жыццярадаснай «Багемскай рапсодыяй» геніяльнага Фрэдзі, а часам нехта выконваў пад гітарны акампанемент балгарскую народную песню «Іматэ лі віно». Карацей, весяліліся з выдатніцкім перфекцыянізмам.

На трэці дзень, калі сілы патроху сыходзілі з кволых целаў нашых п’яніц, у дзверы пагрукаўся ён.

Марына чула пра яго і раней: нехта з кампаніі распавядаў пра надзвычай ваяўнічага першакурсніка з беларускага аддзялення, які ладзіў адмысловыя сваркі на рускамоўных парах і пісаў, як казалі, неблагія вершы па-беларуску. У яго былі нейкія абаронцы ў дэканаце і на кафедры сучбелліта, таму сваркі сыходзілі яму з рук, прынамсі, пакуль што. Самае цікавае ў гісторыі з Багданам Сямёнавым было тое, што ён быў рускім. Але ж такога беларуса трэба было яшчэ пашукаць. Пяты курс, зразумела, глядзеў на ягоныя выкіндасы без пафасу: такім, як Сямёнаў, не так важна, чым эпаціраваць. Рускі беларускі нацыяналіст – шыкоўна для вяртлявага і невысокага, неспартовага і наогул нейкага нехлямяжнага хлопца. Ну, і вершы. Першакурсніцы млеюць і складаюцца штабялямі. Мо, таму, што пакуль не разбіраюцца ў вершах, мо, таму, што хлопцаў на філфаку, няхай сабе і нехлямяжных, заўсёды не хапае.

Карацей, гэта быў Сямёнаў, якога нехта з запойных памагатых падабраў ля стадыёна «Дынама»: хлопцу трэба было пахмяліцца, а ў шапіках за вершы ўжо не налівалі.

– Вітанкі, дзяўчаткі! – Сямёнаў выкінуў ушыркі рукі і запеў нейкі цыркавы туш.

– Салют піянерам, – адгукнулася Марына, не падымаючы галавы. Яна добра бачыла Сямёнава, бо ўчора засынала якраз тварам да дзвярэй. У іншым выпадку яна б наўрад ці здолела павярнуцца.

– Кажуць, у вас тут даюць прытулак прагным і таленавітым?

– Такім – толькі выспятка! – горла, спруцянелае з ночы, адмаўлялася надаваць голасу грудны тэмбр і інфернальны тон.