Пабуджаныя: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

«Не, не табе, качцы, такі хлопец! — зларадна падумала.— Хай лепш дастанецца той, чужой, але не табе, нязграбніцы».

I не суцешыла, i ўголас не абразіла — пасунулася на двор. Там ззяла яркае, але не цёплае вясенняе вечаровае сонца, хораша ружовіўся небакрай, але нябеснае хараство не ўсцешыла, a яркія промні сцёбнулі святлом па вачах. Зося не плакала, яе агарнуў толькі глыбокі жаль, пранізаў цяжкі боль: усё, Янка ўжо назусім адлучаецца ад яе, будзе належаць іншай, i тая, іншая, можа, будзе за ім па-сапраўднаму шчаслівая.

Яна хутка ішла па тупкаватым ужо двары, уздоўж старога, аплеценага яловымі галінамі, плота, але не ведала, куды імкнуцца, дзе схавацца ад сваёй гаркоты. Не цямячы амаль нічога, мінула склеп, а за ім (пад адной страхою) дрывотню, хлеў, куратнік i ўвайшла ў незамкнёнае сёння гумно, нібы якраз тут, у тым месцы, куды заходзяць рэдка, можа быць яе збавенне.

«Што рабіць? — адчайна думала яна.— Як жыць далей?»

Пасля, перадумаўшы не адну цяжкую думку, апамяталася — ад свёкравага голасу. Той, па сваей звычцы гамонячы сам з сабою, зайшоў у хлеў, што быў праз сцяну, выпусціў на двор каровы. Каб спатолілі прагу да волі, да свежага паветра i сонца, каб пасля ахвотней елі i далі болей малака.

Яна асцерагалася, што свёкар зойдзе i ў гумно. Той не можа, каб не агледзець гаспадарку, калі на гадзіну-другую адлучыцца з дому. Не, сёння не зайшоў сюды. Ды чаго заходзіць? Яшчэ ж загадзя з Віцем нарэзалі повен катух сечкі, прыбралі ток.

Сядзела яна доўга, чакаючы, калі аціхне душэўны боль ды калі супакоіцца дзіця, якое таўкло i таўкло, здаецца, пад самае сэрца. Можа, i не падабаліся яму гэтыя густыя пахі, што былі ў гумне, а можа, яго верадзіў яе глыбокі, але чужы i непрыемны яму боль. Яна цяжка паднялася i нехаця пасунулася на двор.

Над Янкавінамі браўся вечар. Сонца, ужо зусім нізкае, астылае, звісла над лесам i свяціла ды грэла скупа; сумна вычэрніваліся аплецены яловым частаколам стары, мясцінамі насупраць гумна з новымі калкамі плот, старая прысадзістая яблыня за ім, нахілены, з адбітымі вугламі куратнік, а таксама стаптаны двор. Падняўшы вочы, Зося як анямела: тут, апроч маладой чырвонай, купленай у Нямкевічаў, цялушкі i старой бела-чарнавата-рудаватай «галяндэркі» з гэтакім жа, аднаго колеру, цялём стаяў i іхні вялізны «галяндэрскі» бык — лабаты, з кароткімі закручанымі рагамі, з чорнай, нібы сабранай у гармонік, шыяй, з кароткімі тоўстымі нагамі.

Яна баялася гэтага дзікуна, ніколі не заходзіла да яго ў загарадку, намагалася не сустрэцца з ім сам-насам у двары. Ён, люты, дурны, слухаў толькі аднаго гаспадара, хоць не раз тоўк, мяў i яго, а ix, кабет i Віцю, зусім не падпускаў да сябе. Цяпер бык (а ён стаяў за куратнікам) зірнуў на яе насуплена, але нібы спакойна, нават вяла, прапусціў. Яна хуценька, блытаючыся ў доўгай спадніцы, абмінула яго i паспяшалася, каб хутчэй адчыніць брамку ды вымкнуцца з гэтага «чорнага» двара ў «белы». Перад самаю ўжо брамкаю абачліва азірнулася i анямела: бык надзіва борздка рвануўся за ёю ўслед. Яна хапатліва кінулася да жалезнага выслізганага колца, каб чым хутчэй зняць яго з шулца i вушачка брамкі ды хоць крыху прачыніць брамку, але не змагла адразу прыбраць колца: яно тым, нябачным, краем зачапілася за сук альбо за цвік на вышчарбленым шуле i не здымалася.

Адчуваючы, што бык побач, Зося адскочыла ад брамкі да сцяны i ўжо несвядома, але маланкава выцягнула рукі, хочучы засланіцца ад бяды. Бык жа легка адхінуў лабацінаю яе рукі, парнуў у жывот.

Яна жахнулася — i ад болю, i ад страху. Нейкі час, не могучы выціснуць з сябе нават гуку, спрабавала адпіхнуць ад сябе вялізную магутную галаву, нават біла кулаком па белай пляміне на лабаціне, дзе была павуціна i труха, але гэтаю яе абаронаю i нападзеннем не магла даць ніякай рады. Тады ўжо сам прыйшоў ёй на выратаванне крык. А з крыкам пранізаў яе галаву, усё цела i боль.

11.

Калі вярнуліся дадому, пра няўдалыя сваты пачаў расказваць гаспадарам дзядзька Стась, а Янка, каб не слухаць ды не чырванець перад бацькамі, падаўся ў другую палавіну хаты.

Задаволіўшыся першай навіною, уведаўшы, што было ў сватах, сюды зайшла i святочна апранутая Кастуся. Цяпер, пасля вяртання з фронту дадому, Янка ўжо не грызся з ёю, як раней, да сваёй мабілізацыі. I ён, i яна перараслі ўжо дзіцячы ўражлівы, але не зусім разумны ўзрост, абое былі ўжо сталыя людзі, дык i паводзіліся ўжо сур'ёзна, як дарослыя. Але цяпер, калі Кастуся пачне распытваць яго пра сваты, падумаў ён, дык нічога болей не скажа — тым больш пра тое, што прыкідваўся кантужаным.

— Зосі вельмі блага...— ціха прамовіла Кастуся.

Ён, седзячы на канапцы, стомлена падняў галаву: што — здарылася звычайная для цяжарнай жанчыны непрыемнасць? Спатыкнулася альбо падняла што-небудзь цяжкае?

— Пад вечар бык на яе напаў,— патлумачыла Кастуся.— Напалохаў, пакалечыў, дык роды без часу пачаліся...

Ён аж падскочыў з канапы, кінуўся да акна: сёння ў Гарбацэвічаў бачыўся ўжо не скупы водбліск ад лучыны, a лілося яркае святло ад газавай лямпы.

— Нядаўна Мішукі прыбеглі. A Віця з Анелькаю вайсковага лекара прывялі,— стаўшы збоку, сказала Кастуся.

У яго, здаецца, у маленечкі камячок сціснулася, згарнулася сэрца. Ён ужо нямала бачыў людскіх смерцяў на фронце, сам быў на валасок ад яе, але, крый божа, калі памрэ Зося. Які тады будзе свет, веска без яе?! А яго жыццё?! Хай будзе яна на ўсе вякі Віцева, абы толькі жыла, абы толькі ведаць, што ёсць яна.

Неўзабаве з Гарбацэвічавых сянец мільганулася ў густым змроку невысокая постаць, прыпала да плота — i тут жа пачуўся адчайны жаночы плач. Здаецца, Зосінай маці.

— Прашу цябе,— прашаптаў Янка,— схадзі зірні, што там...

Сястра паслухмяна падалася з хаты, i хутка ён убачыў, як яна шпарка пераходзіла вуліцу, зайшла ў суседаву хату.

— Жывая...— калі вярнулася, дык суцешыла. Але тут жа заадно i настрашыла: — Нарадзіла нежывое дзіцё. Цяпер без памяці.

РАЗДЗЕЛ ЧАЦВЁРТЫ

1.

Апошнія дні Фрунзе амаль не стыкаўся дома i не бачыў Соню — з раніцы ішоў у Савет i ў міліцыю, спраўляў усе свае клопаты, а потым прападаў у часцях мінскага гарнізона альбо ў навакольных вёсках. Неўзабаве павінны былі адбыцца дзве вельмі важныя падзеі — з'езд ваенных i рабочых дэпутатаў армій i тылу Заходняга фронту i сялянскі з'езд Мінскай i Віленскай губерній,— дык трэба было да ix як след падрыхтавацца, адваяваць салдат у генералаў, сялян — ад эсэраў i Беларускага нацыянальнага камітэта.

Вось цяпер прыбег у міліцыю: хутка павінен прыбыць сталічны цягнік, а разам з цягніком — дэлегацыя Мінскага Савета, што брала ўдзел ва Усерасійскай нарадзе Саветаў.

Як i дамаўляліся, Саламон Магілеўскі — член Мінскага Савета i яго Выканкома — завітаў сюды адразу з вакзала. Зайшоў вось у доўгім паліто i шырокім капелюшы, прынёс два папяровыя пакеты — відаць, літаратуру ад ЦК.

— Па вачах бачу: уражанняў процьма! —усміхнуўся Фрунзе, выходзячы з-за стала i падаючы таварышу руку.