Пабуджаныя: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

— Я добра ведаю, Аляксей Міканоравіч, чаму я магу жыць без усяго гэтага,— сказаў уголас.— Але паверце, сам не зусім разумею, чаму іншыя гэтак, як вы кажаце, упарта чапляюцца за сваё! Тут, як мне здаецца, вялікая загадка чалавечай псіхікі, душы. У тым ліку i тутэйшага люду.

— Мы ведаем: цяпер тут толькі жменечка гэтых упартых. Але ж ёсць i гэтая жменька! Чаму? Адкуль? Не разумею: няўжо так цяжка адмовіцца i прывыкнуць да іншага?

Сінілаў зноў нібы ўсміхнуўся, а на самай справе скрывіўся.

— Што ведаю, тое ведаю, Аляксей Міканоравіч. Чаго не знаю, таго не знаю,— жвава прамовіў Муха.

— А ведаеце: у Петраградзе полк за палком пераходзяць ужо да бунтаўшчыкоў? — зусім пра іншае запытаў Сінілаў.

— Адкуль я магу такое ведаць? — наўмысна прыбядніўся Муха.

— I не ведаеце, што сёння будзе спроба перахапіць уладу?

— Не. Калі штосьці i чую, дык найбольш плёткі, домыслы.

— Дык скажу вам тое, пра што ў Мінску ведае толькі некалькі чалавек. Сёння да нас прыйшла тэлеграма: у Петраградзе дзяржаўны пераварот,— сказаў Сінілаў,— Калі пра гэта далажылі генералу Эверту, дык той загадаў маўчаць, а тэлеграму знішчыць. Сёння ж па горадзе будзе расклеены спецыяльны загад начальніка Мінскай ваеннай акругі барона Раўш фон Траўбенберга, дзе будзе прыкладна такая версія: у Петраградзе ўзбунтавалася чэрнь, але сіламі верных войск i паліцыі бунт задушаны i лад у сталіцы адноўлены...

— He зусім разумею, Аляксей Міканоравіч,— прамовіў Муха, хоць імгненна адчуў усё.

— Плётак, панікі, ажыятажу не павінна быць — вось i ўвесь сакрэт...— адказаў той.— Хоць вашы некаторыя патроны, Васіль Іванавіч, будуць паводзіцца іначай... Скажам, Дзядзя...

Муха аталапеў, адчуў: млеюць, нават мярцвеюць рукі. Што — ахранка вынюхала i ix звышсакрэтны гурток?

— О, як вы пабялелі, Васіль Іванавіч! — ухмыльнуўся Сінілаў.

Муха не адказаў — ад разгубленасці. Ліхаманкава ўзнікала то адна, то другая думка: што будзе? Не арыштуюць, змусяць даносіць i пра гэтых калег — гурткоўцаў? Альбо бывай, пасада, Мінск, утульнае i багатае жыццё, i добры дзень, Сібір-матухна?!

Фу ты, чорт! Няможна ніяк супакоіцца, займець развагу.

— Ворагі самадзяржаўя, бяздумныя, а то падманутыя ці не сур'ёзныя інтэлігенты зневажаюць, апашляюць наш Дэпартамент i нас, яго супрацоўнікаў,— цяпер усцешана сказаў Сінілаў.— Для многіх мы — псы-дварнякі, брудных спраў майстры, каты... Але паверце, не ўсе мы — нягоднікі, губіцелі светлага i сумленнага. Той-сёй i з нас хлеб есць недарма. Дзе самі, а дзе разам з калегамі з іншых дзяржаў мы тое-сёе ўведалі i робім важнае. Здолелі пранікнуць i за вашы зачыненыя дзверы, увазнаць некаторыя тайны...

«Што ён цягне ката за хвост? Што будзе рабіць? Арыштуе?»

— Як казаў ужо, Васіль Іванавіч, сёння ў Петраградзе замышляецца альбо ўжо i адбыўся пераварот,— забубніў Сінілаў i на нейкую хвіліну перастаў перасмыкаць ротам.— Гэта — не жарты ўжо,

але яшчэ i не канец... Сёння наш цар, як нам сказалі, спакойна прагуляўся па шашы на Оршу, папалуднаваў, a ўвечар загадае генералу Іванову накіравацца ў Петраград i сілай «водворить порядок», а заўтра, у пяць гадзін раніцы, падасца ў Царскае Сяло сам. Я так шчыра расказваю вам пра ўсё, бо веру: бунтаўшчыкоў супакояць, самазванцаў разгоняць. Але...

Прайшоў крыху моўчкі ды зноў, як убачыў Муха, засмыкаў. Мусіць, хваляваўся.

— У тым, што цяпер адбываецца,— пачаў гаварыць далей,— вінаваты i наш урад. Сам гасудар таксама. Бо не трэба было ў 1905-м паддавацца на страх i хітрыя ўгаворы, ісці на небяспечныя ўступкі i даваць «міласцівыя маніфесты» пра «дэмакратызацыю», «абнаўленне». Што з гэтага выйшла? Аздараўленне, супакой, лад? Наадварот, гэта павярнулася бядой, няшчасцем. Па-першае, напладзілася шмат пустых балбатуноў, па-другое, ад ix пайшло вялікае браджэнне, a па-трэцяе, ажывілася д'ябальская сіла... Яна пачала лавіць рыбу ў мутнай вадзе...

Муха, як пад канвоем, ішоў па сонечнай алеі, дзе ў выбоінах збіралася талая вільгаць, намагаўся быць разважлівы, слухаў, штосьці цяміў, але думкі па-ранейшаму былі пра адно — пра сябе.

— Пра мясцовую беларускасць памаўчым, Васіль Іванавіч. Рана-позна мы яе дадушым...— Ухмыльнуўся. Хітра, яхідна.— А вось пра іншыя вашы каншахцікі пагаворым... Звычайныя сумленныя альбо заблуджаныя языкачосы — вялікая пагроза. Яны могуць доўгімі языкамі многае размыць. Ды яны ўсё ж прасцякі, дэмагогі. А вось вы...— Павярнуўся, надзвычай нервова ашчэрыўся.— Вы — асаблівыя. Люба-дорага, Васіль Іванавіч, паслухаць, як здаўна ўжо іменна вашы вяшчаюць! Ды што дакляруеце! Не людзі, а анёлы! А як усё робіце! Філігранна!

«А ў вас, злыдняў, не яд з салодкіх вуснаў капае?»

— Скажу шчыра: раней мяне заварожвалі вашы ідэі, размовы, нават мэты. У вас жа «клопат» пра ўвесь свет! Пра ўсеагульны мір, еднасць, лад, шчасце! Дзе ні захопішся: па-першае, ідэя яднання карысная, а па-другое, якая высакароднасць! Не пра сябе, нават не пра сваю краіну, а пра ўвесь чалавечы род дбаеце!!! Цяпер жа, калі я тое-сёе ўведаў з-за зачыненых дзвярэй, у мяне валасы дыбам устаюць: якое фарысейства, які падман! Мяне ўжо трасе ад вашых любімых слоўцаў «мы», «новае мысленне», «новы лад», «наша вялікая ідэя i мэта», «наша перамога», «наша слаўная будучыня», «агульначалавечае...». Цяпер я хачу ведаць ясна, панове, хто гэта в ы, якое такое н о в а е м ы с л е н н е, якая в а ш а в я л і к а я і д э я, м э т а, якая сл а ў н а я б у д у ч ы н я??? Чаму вам так хочацца а г у л ь н а с т а т к а в а с ц i???

«Ад вялікага розуму i цік нервовы адхапіў...»

— Давайце паразважаем, Васіль Іванавіч. Каму-каму, а нашай імперыі хопіць i нашага. Паветра, зямлі, багаццяў, люду, а таксама i сваёй гісторыі, культуры. Звышшырока разяўляць рот не варта. Небяспечна для свайго ж здароўя, ды ўсяго i не праглынеш... Ды нас настойліва, хітра спакушаюць на глабальны апетыт, на нашу сусветную місію... Дык ці не час задумацца: хто нас штурхае на гэта? Дзеля чаго? Ці не рыхтуе нам пагібель, а сабе перамогу? Ці не матэрыял, зброя мы ў нечыіх хіжых руках, Васіль Іванавіч? Як вы думаеце? Вы ж нямала ўжо ведаеце...

— Я знаю нашмат менш, чым вы, Аляксей Міканоравіч,— пасля зацяглай паўзы прамовіў Муха, наўмысна прыніжаючы сябе.

— Думайце, Васіль Іванавіч. Ваша клятва клятваю, але ж вы — рускі...— Паправіўся: — Ну, славянін ва ўсякім разе... А нам, славянам, трэба найперш утрымаць славянскі свет. Канечне, пад нашым расійскім сцягам... Нам жыццёва неабходна вялікая наша імперыя, моцная манархія. А хто ўсё гэта ўтрымае? Цар i, яшчэ раз паўтару, толькі цар! Значыць, калі мы любім сваю Айчыну, хочам бачыць яе здаровай i магутнай, мы, патрыёты, павінны аб'яднацца i памагчы застацца на троне апекуну i абаронцу...

«Гарлапаніць цяпер за цара — значыць, свядома дабівацца, каб цябе ненавідзелі...»