РАЗДЗЕЛ ПЯТЫ
1.
Сёння i раніцай, калі прачнуўся, снедаў з гаспадарамі, i пазней, на службе, Міхайлаў увесь час адчуваў душэўны неспакой, нават нервовую, да дрыготкі, трывогу.
Спачатку не мог сцяміць, ад чаго вярнулася гэтае маладое пачуццё — яго перажываў раней i яго, як лічыў, ужо даўно перасіліў сваёй воляй. Няўжо разышліся, папсаваліся нервы ад зацяглых, заўсёды неспакойных падпольных гадоў жыцця? Ад пастаяннай скрытнасці i балансавання на вастрыі брытвы? Ад небяспекі ў любую хвіліну зноў трапіць у лапы паліцыі, у турму? Ці ад адчування рашаючых заўтрашніх-паслязаўтрашніх падзей, дзеля якіх білася, гінула за апошняе стагоддзе не адно пакаленне рэвалюцыянераў?
Хваляваўся, трывожыўся, канечне, i з-за гэтага. Але была i яшчэ адна прычына нечаканага ўзбуджэння — Соня... Ён, як і кожны жывы чалавек, меў у грудзях не камень, а чалавечае сэрца, адчуваў зачараванне ад дзявочых вачэй, успламяненне душы, але заўсёды, у гімназіі, у пецярбургскім інстытуце, у Маскве, у Іванава-Вазнясенску — перамагаў пачуцці, лічыў: яны, а таксама жонка, сям'я, гаспадарскія клопаты i асцярогі — будуць замінаць барацьбе. Але вось летась у Чыце, дзе запыніўся на невялікі час, сустрэў яе, Папову Соню і... парушыў свой зарок.
Сустрэча з Соняю, мала сказаць, змяніла яго думкі, пачуцці, больш — зусім зыначыла для яго свет, хоць, здавалася, чаго-чаго, а гэтых галавакружных змен у яго лёсе было ўжо ўдосталь. Каханне высвеціла яму шмат таго, чаго ён дагэтуль, бадай, не бачыў, не адчуваў, тым самым, канечне, сябе абкрадаючы. Каханне разам з тым задало яму i новае пытанне: а як усё ж жыць далей? Заглушыць сваё пачуццё? Даць яму волю, быць зямным чалавекам з усім зямным? Аж здзівіўся: мае ўжо за трыццаць, многае ўбачыў, пазнаў, перамог, многае страціў, але ўсё роўна, выходзіць, усё яшчэ сталее, а душа прагне свайго — душэўнага жаночага цяпла. Што ні кажы, мужчына не можа быць шчаслівы без жанчыны.
У Чыце ён доўга не затрымаўся, нават па-талковаму не развітаўся з Соняй. Ужо тут, у Івянцы, а пазней i ў Мінску, служачы ў Земсаюзе, а таксама летась у шпіталі, пасля ў Маскве, а сёлета, на пачатку года, у разанскай глушы на лячэнні шмат думаў пра свой лёс, пра Соню. Разважаў-гадаў: даваць пра сябе знак ці не? Здаецца, неабыякавы ёй, нават захапілася ім, але што ён, бяздомнік, дасць ёй, дзяўчыне? Адны трывогі, нястачы, пакуты. Хоць яна i дачка ссыльнага рэвалюцыянера, ведае, што такое рэвалюцыянерыць, але ці варта яе, маладую, прысуджаць да суровых выпрабаванняў? Яны — мужчынскі лёс, а вось жаночы лёс іншы: жанчына павінна кахаць, глядзець сям'ю, гадаваць дзяцей i быць шчаслівая i ашчасліўліваць дарагіх ёй людзей.
Думаў-гадаў i не вытрываў — даў тэлеграму: Соня, я вось тут. Неўзабаве атрымаў кароценькі адказ: еду. I вось сёння ўвечар прыязджае. У суровы час I ў трывожны край, ён радаваўся і не радаваўся, што паклікаў, а заадно пабойваўся сваіх таварышаў. Многія ж з ix дзеля ідэі рашуча адмовіліся ад кахання, ад сям'і, строга асуджаюць тых, хто не можа перамагчы свае «чалавечыя слабасці». І няма чым яму апраўдацца: вы, падначаленыя мне па партыйнай дысцыпліне, будзьце пурытане i аскеты, а мне, воляй партыі пастаўленаму над вамі, усё i чалавечае не чужое...
З такімі думкамі, з такім супярэчлівым пачуццём вымкнуўся ўполудзень з будынка Земсаюза i па Петрапаўлаўскай вуліцы падаўся да Захараўскай. Праўда, на дварэ схамянуўся, прыкінуўся: ідзе задумаўшыся. Але па шматгадовай ужо звычцы ні на хвіліну не страчваў пільнасці, адразу ж асцярожна, нібы выпадкова паварочаў туды-сюды галавой: упляцецца за ім хто ці не? Так i ёсць, з лаўкі з недалёкага скверыка падхапіўся мужчына ў чорным паліто i капелюшы i, на хаду згортваючы газету, прычапіўся ўслед. Бач, ужо i тут, у Мінску, «селі на хвост», а сёння «выдзелілі» яму не пажылога, як раней, a даўгалыгага маладога «апекуна». Паспрабуй дай драла ад такога вёрткага i шустрага ганчака, калі яшчэ не зусім аправіўся ад аперацыі i калі які ўжо год не здаравее развярэджаная нага!
Калі так чуйна вынюхалі сляды, дык значыць, што ўжо зрабілі сваё чорнае засланыя ў іхнюю трупу правакатары, а заадно i рассакрэцілі яго частыя паездкі на фронт i апошнія адкрытыя прамовы перад салдатамі. Цікава, што рошыць ахранка: папляцецца наўздагон альбо забяжыць наперад, каб схапіць ці аднаго, ці разам з усімі? Хоць бы дні тры-чатыры пабыць на волі! Пасля... Пасля, можа, усё зменіцца, i ў турму пойдуць іншыя — тыя, хто цяпер туды пасылае... Ці ўсё ж паслухаць таварышаў — залегчы цяпер, у самы гарачы час, на дно, кіраваць з глыбокага падполля? Не, трэба рызыкаваць. Рызыка — небяспечная рэч, але яна ж часамі i выратавальніца.
«Што іменна цяпер адбываецца ў Петраградзе? — перасіліўшы клопат пра сваю асобу, падумаў Міхайлаў, спакойна ідучы па асфальтаваным тратуары.— Рух набраў моц ці захліпнуўся?»
Пра тое, што ў Петраградзе бунт можа выплеснуць у штосьці большае, сказаў яшчэ пазаўчора сувязны, пасланец з Петраграда. Учора, вярнуўшыся з баранавіцкай паездкі, ён не вытрываў i звязаўся з Масквой, з Кацеліным, дык той на яго намёкі пра петраградскія падзеі адказаў: «Сапраўды, там сёння— дождж. Чакаем заўтра-паслязаўтра новага прагнозу». Значыць, узброеная ўспышка пачалася, але наперадзе невядомасць. Вось бы цяпер туды ды з баявой дружынаю! Не на жыццё, а на смерць біўся б! Але няможна ні на дзень пакінуць край, бо даручылі быць i рабіць усё, што трэба, якраз тут.
Нібы выпадкова, на Захараўскай вуліцы, паблізу польскага банка, ён раптоўна павярнуўся i пайшоў насустрач шпіку. Той, сутыкнуўшыся позіркам з яго, мусіць, у гэтую хвіліну пранізлівымі вачыма разгубіўся: запыніў крок, вырачыў вялікія зрэнкі, зашморгаў невялікімі рыжаватымі вусікамі, што Міхайлаву аж закарцела ўсміхнуцца: «Эх ты, ахоўнічак! A самавалоданне-то нікчэмнае!»,— але не стаў спрыяць таму апамятвацца, хутка закрочыў, мінуў, бачачы, што неўзабаве паверне на вузкую i кароткую Багадзельную вуліцу i на ёй альбо на блізкай Прэабражэнскай юркне ў які-небудзь двор. Хацеў ці не хацеў, але, не раз ужо ўцякаючы ад вось такіх спадарожнікаў, азнаёміўся з характарам мінскіх, прылеглых да цэнтральнай Захараўскай, вуліц, многія з якіх былі прыдатныя для падпольшчыкаў — нядоўгія, выгінастыя, з цёмнымі пад'ездамі, з дварамі i рознымі пабудовамі.
Нечаканасць зрабіла сваё: шпік адстаў, а пасля, як убачыў ён ужо з-за сцяны пад'езда, замітусіўся па Прэабражэнскай вуліцы, варочаючы туды-сюды галавою.
Міхайлаў, прыхінуўшыся да муру, пастаяў колькі хвілін. Паблізу, у двары, у сонечным зацішку, брала сваё вясна: снег тут асеў, пазярніўся i счарнеў, a паблізу чорнай скрыні, куды, мусіць, выкідалі смецце, сабралася вада. Яе абступіў галубіны гурт. Япы пілі, мыліся талаю вадой. Пасярод лужынкі блішчэла сонца, калыхалася, а то i плавала, калі птушкі заходзілі ў ваду з нагамі.
Палюбаваўся гэтым гарадскім вясновым малюначкам i рушыў далей. Неўзабаве перайшоў перакідны драўляны мосцік на гістарычнай, але, як кажуць, на пачатку гэтага стагоддзя чамусьці абмялелай Нямізе, што цякла ручаём, лічы, пасярод вуліцы. Апынуўся непадалёку невысокай вабнай Петрапаўлаўскай царквы, дзе яны, падпольшчыкі, часта сустракаліся, але сёння тут не затрымаўся, адразу падаўся да блізкага двухпавярховага, з чырвонай цэглы i пад чарапіцаю дома — на канспіратыўную кватэру, пра якую ведаў толькі ён адзін.
На другім паверсе, як i было дамоўлена, спачатку паглядзеў у калідорнае акно, ці не зайшоў «хвост» за ім у двор, а пасля костачкаю пальца пастукаў пяць разоў у драўляныя дзверы. Тут жа ix i адчынілі. За парогам — як i трэба, Роза Кацеліна. Дачка яго старэйшага сябрука-масквіча, высакаватая, чарнявая дзяўчына ў чорнай спадніцы i белым пінжачку, у вабнай чорнай шапачцы з белаю ружай. Роза прыязджала ў Мінск ужо не раз, так што яны былі не толькі добра знаёмыя, але i таварышы. Не трэба было ні пароля гаварыць, ні тайных знакаў паказваць.
— I на дварэ хораша, i ты маладая ды прыгожая! — усміхнуўся, як толькі зачыніў за сабой дзверы.
— Дык любаванне хараством затрымала цябе аж на тры хвіліны? — аджартавала i яна, падаючы маленькую руку для сяброўскага поціску.
— Вясна, Роза, вясна ва ўсім вінаватая...
— Ясна,— прамовіла яна i з цемнаватага калідора павяла яго ў светлую гасцёўню, дзе вісела электрычная люстра, стаяла грувасткая, з чырвонага дрэва камода, а на ёй высіўся бронзавы сямісвечнік — гаспадар дома быў мінскі ювелір Лазар Рабіновіч.
Калі селі амаль побач на канапе, Міхайлаў заўважыў: сёння Роза нашмат бялейшая, чым была на тым тыдні. Няўжо i яна хворая на неадчэпную для рэвалюцыянераў хваробу — сухоты, што прылепліваюцца ад нягод, нястач, турмаў? Яна ж яшчэ зусім маладая — гадоў дваццаць пяць ёй, не больш. Вучылася ва універсітэце, незамужняя.
Роза збянтэжылася, нават крышачку запунсавела, што ён так пільна яе разглядае.
— У цябе сапраўды вясновы настрой, Міша,— усміхнулася.
— A хіба гэта кепска, Роза? — адказаў таксама з усмешкаю.
— Добра, Міша. I тое, што настрой бадзёры, i тое, што ідзе вясна. Як кажуць, вясна, выпакутаваная за стагоддзі... Але, на жаль, мусім адкінуць лірыку, будзем зямнымі рэалістамі. Праз пару гадзін я павінна знікаць з гэтага старажытнага Мінска.
Каб не бянтэжыць дзяўчыну, Міхайлаў адвёў вочы i пачаў слухаць, не пазіраючы на яе. Але ўсё роўна адчуваў: сёння яму вельмі прыемна чуць мяккі жаночы голас.
Роза перадала яму апошнія петраградскія навіны, пісьмовыя зашыфраваныя інструкцыі ЦК РСДРП (б). Пасля ён аддаў ёй тое-сёе для ЦК — зашыфраваныя дакументы са штабоў Стаўкі i Заходняга фронту. Гэта перадалі яму таварышы, якія там працавалі.
— ЦК дзякуе за добрую інфармацыю, у тым ліку i за копіі царскіх загадаў, асабістых лістоў да царыцы,— сказала пасля Роза.— ЦК, Міша, просіць, нават загадвае: з сённяшняга вечара будзьце тут у баявой гатоўнасці № 1. Можа, i заўтра-паслязаўтра прыйдзецца вам тут в ы п л ы в а ц ь н а п а в е р х н ю, сутыкнуцца лоб у лоб з генераламі i ратаваць ад ix Петраград... I яшчэ: будзьце пільнейшыя. Нашы таварышы пачалі дабірацца да архіваў петраградскай i маскоўскай ахранак. Ужо цяпер відно: так, у вашу групу зноў пранік правакатар. I, мабыць, высокапрафесійны, а таму i вельмі засакрэчаны. Заўтра-паслязаўтра павінны выявіць калі не яго сапраўднае прозвішча, дык хоць яго псеўданімы i почырк.
Сказаўшы гэта, Роза таўханула яго локцем: