Кліч роднага звона: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

— Пасталеюць — паразумнеюць.

— Чакай-чакай! Перастануць чысціць матчын кашалёк, будуць усе выхадныя на сотках ці ў хлявах праводзіць, а цябе пачнуць паважаць, што малую адукацыю маеш, мала кніг чытаеш ды ў рок-музыцы не разбіраешся! Зашануюць i за тваю помач!

— Зашануюць ці не зашануюць — такой ужо бяды. Самае важнае, што я сам сябе не папікну, што маці адну не кінуў, ад ix, малых, не адрокся. А што для нас, няшмат дабіваюся, дык, па-першае, вышэй сябе не падскочыш, а па-другое, не такія мы бедалагі ўжо. Добрую работу, неблагую кватэру маем, не прапіваем сваё здароўе i дабро, да чужых не ходзім, дзеці добра вучацца — дык хіба гэтага мала?! Будзем жывыя — дык будзе i болей ды лепей.

— Упарты i дурны ты, Пятро,— уздыхнула маладзіца.— Цяпер такіх дурных дурняў ужо i мала. Другія ўжо нават у свае адпачынкі не ў вёску да бацькоў едуць, a ў шабашку.

— Так, разумных дурняў ці дурных разумных завельмі...

— Не,— рашуча не згадзілася з ім гэтая Зоя.— Найперш ты — дурань!

«Але на такіх «дурнях» свет трымаецца»,— хацеў я ўмяшацца ў чужую сямейную гаворку, але стрымаўся. Праўда, ужо ў Мінску, выходзячы з аўтобуса, развітаўся з імі, незнаёмымі, i пажадаў ім, як кажуць, усяго добрага.

1986

АСУДЖАНЫ

Суддзя — плячысты, з высокім загарэлым ілбом i з рэдзенькімі валасамі на бела-жаўтаватым цемені, пажылы мужчына — падняў галаву i строга прамовіў:

— Падсудны, ваша апошняе слова...

Сяргей вышэй ускінуў вочы: тут жа ўчэпіста, нават, як здалося, з пагардаю зірнулі на яго засядацелі: адзін — малады рыжы здаравец, другі — стары, спрэс лысы, з ордэнскімі планкамі на грудзіне. Абмацалі яго позіркамі i сярэдніх гадоў кучаравісты пракурор i кругленькі, пышны на здароўе адвакат, a ў зале паднялі на яго вочы гаротны, учарнелы муж нябожчыцы Стасюкевіч ды яго, Сяргеева, жонка — яна, з апушчанымі плячыма, у вельмі цёмным, ад таго нейкім надта ж чужым касцюме, з цёмнаю хусцінкаю на шыі, пахапліва i нервова пачала мяць рукамі маленькую чорную сумачку, а заадно жаласна замыляла прыгожымі, але цяпер непадфарбаванымі вуснамі.

Адзін Бог ведае, колькі ён сядзеў бы вось так, пазіраючы адразу на ўсіх ды задыхаючыся ад шалёнага сардэчнага стуку: лаўка пад ім нібьт гайданулася i паплыла. Ці не, гэта быццам ён сам паплыў-паплыў, хоць i сядзеў непарушна. Ці яму здалося, ці так i было на самай справе, але нечакана тут паярчэла электрычнае святло, зарэзала аж да слёз уваччу. Дык вось адзін Бог ведае, колькі ён сядзеў бы, нібы здранцвелы, каб не канваір. Той, маладзенькі, чорненькі, не па ўзросце насуплены, рэзка тыцнуў яму пад лапатку: пад'ём!

Сяргей, быццам уджалены, падхапіўся i міжволі з нешматлікага людскога гурту выхапіў позіркам толькі нязвыкла ссутуленую i прыгнечаную Вольгу, выдыхнуў найперш ёй:

— Я не вінаваты. Я не гвалціў i не забіваў Стасюкевіч...

Вольга раптоўна выпрастала свае хораша пакатыя плечы — i ў яе вялікіх, чарнявых, цяпер наплаканых, трошкі падпухлых вачах, бадай, упершыню за гэтыя месяцы, што ён быў пад следствам, зацяплілася надзея: а можа, ты, Сяргейка, сапраўды невінаваты? Можа, абылганы i звінавачаны зламыснікам?

Раней, калі ёй дазволілі наведаць яго, яна не бачыла свету з-за слёз — можа, шкадавала, а можа, яшчэ болей крыўдзілася: як ён мог, пражыўшы з ёю шэсць гадоў i маючы двое дзяцей, клянучыся, што кахае толькі яе адну, паквапіцца на іншую?! Здаецца, сапраўды Вольга не столькі перажывала, як больш пакутавала, што ён мог пасягнуць на маладзейшую i прыгажэйшую...

А можа, ён памыляўся. Можа, была іншая прычына Вользінай халоднасці да яго лесу. Можа, ёй абы-чаго нагудзела цешча, якая ў свой час была рашуча супраць, каб ён, шафёр, браў замуж яе адзіную дачку ды не абы-якую, а з музычнай адукацыяй: якраз з-за яго Вольга пакінула сталіцу, філармонію i вярнулася ў іхні гарадок настаўніцаю спеваў i кіраўніком харавога гуртка ў РДК. Можа, Вользіна стрыманасць была i ад сораму ды ганьбы: яе муж — гвалтоўнік i забойца! Перамяшалася, сплялося ўсё ў адзін вузел так, што горш i не прыдумаеш!

— Ну-ну! — пачуўся ў цішыні ўхмылісты i ў той жа час пагрозны суддзёў голас, а сам ён цяпер пачаў налівацца пунсовасцю.— На следстве пра ўсё прызнаўся, падпісаў паперы, што вінаваты, а цяпер — бач, святы!

— Я падпісаў пад прымусам...— ціха прамовіў Сяргей, перавёў позірк на Стасюкевіча, амаль аднагодка, тонкага i, здаецца, вельмі нервовага маладога мужчыну.— Павер, Косця, я ніколі нічога не меў з тваёю Нінаю... Не я загубіў яе. Я...

— Пра які вы гаворыце прымус? — гнеўна перапыніў суддзя, паправіў далонню свой рэдзенькі вяршок на галаве. Падакараў: — Вы, падсудны, каяліся б, прасілі ў таварыша Стасюкевіча i ў сваёй жонкі даравання, у нас — літасці, а не... сачынялі б, разумееш, версіі!

— Мяне змусіў падпісаць пратакол следчы Сядых. Сілаю...— сказаў ён, як той тапелец, хапаючыся за апошнюю саломінку.

— Вы яшчэ i паклёпнічаеце на наш суд! — суддзя зморшчыўся, нахіліўся да пажылога, а пасля да маладога засядацеляў, перакінуўся з імі словам-другім, а затым борздка падняўся i, не азіраючыся ні на каго, апавясціў:

— Суд выходзіць на нараду.

Яны, трое вяршыцеляў Сяргеевага лесу, пакінулі залу. Тут жа ўсе ажывіліся: сышліся ды міралюбна загаварылі пракурор i адвакат, хоць дагэтуль адзін дабіваўся для яго смяротнага пакарання, a другі прасіў мякчэйшай кары; Стасюкевіч, хістаючыся i абапіраючыся на спінку крэслаў, нібы не сваімі нагамі падаўся па праходзе на выхад, на калідор, дзе яго, мабыць, чакала недапушчаная на закрыты суд радня; Вольга нейкі час сядзела абяссіленая ад гэтага змрочнага «Суд выходзіць на нараду», а пасля, чапляючыся за крэсла, устала i нечакана памкнулася сюды, да загароды. Звычайна статная, кругленькая, цяпер яна была схуднелая, нават i пастарэлая, хоць ёй не было яшчэ i трыццаці гадоў.

— Не паложана! — выцягнуў руку i не падпусціў яе канваір.

Вольга запынілася ў кроках трох-чатырох, ашаломленая ад чужой сілы i сваёй бездапаможнасці, спачувальна зірнула, залыпала крышку навіслымі на вочы павекамі i зноў не стрывала, моўчкі заплакала. Пастаяла разгублена хвіліну-другую, паглытала слёзы, а пасля вярнулася на сваё месца i, не то скарыўшыся, не то адчаіўшыся, закрыла твар далоньмі. Нібы адгарадзілася ад усіх i ўсяго, нібы ўся ўвайшла ў сябе. З горам i бядою.

«Хутчэй бы ўжо ўсё скончылася!» — падумаў ён, не могучы далей назіраць, як пакутуе Вольга. Хоць тут жа i паправіў сябе ў думках: не, дарагі, i пазней, пасля суда, нічога не скончыцца i добра не будзе: Ыіны не падымеш, ад яе бацькоў, Косці i дзяцей гора не адвядзеш, а таксама i Вольгу не ашчаслівіш. Ды i яму, як сказаў адвакат, прыйдзецца адбухаць дзесяць, а то i ўсе пятнаццаць гадоў!..

Суддзя i засядацелі вярнуліся неўзабаве. Непрыступна i заадно вельмі ж урачыста суддзя пачаў сваю заключную прамову, ганьбячы Сяргея i яго «жывёльную амаральнасць», а потым, калі прамовіў «Суд пастанавіў...» i зрабіў паўзу, да яго, да Сяргея, рэзка нахіліўся малады рашучы канваір i ціха, але патрабавальна загадаў:

— Рукі!