З павагай да зямлі і да людзей...: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

Збочылі ўправа. Не прайшлі й паўтараста метраў, як апынуліся перад пясчанай, з вышэзнымі соснамі земляной выпухлінай. Сосны — роўненькія, тоўстыя, з мядзяна-цёмнымі гонкімі стваламі. Спецыяліст які, відаць, назваў бы іх карабельнымі. Ды не бачыць ім таго карабля — цішком спілуе-здробіць на дор хто-небудзь з саматужнікаў: калі не Ціток Ляўшак, дык Адам Тарасеня, і прададуць куды ў Крычаў ці яшчэ далей — у Магілёў, таму, хто будуецца, каму пазарэз трэба. У Адама дык нават даўбешка гумай абіта — гэта, каб ціха, без погаласу стукаць у непралазнай глушэчы. У лясной вёсцы — яно ж так: адзін жыве сумленна, бясшкодна, другі — мудруе, шукае выгоду, пабочную капейку гоніць. «Лес — бес... Ён вялікі», — думае гэты, другі.

— Тата!.. Пагляньце, капкан у нары... Наструнены! — Я трывожуся: добра, што сабакі з намі няма — адсек бы, не тут кажучы, лапу.

Бацька падышоў, узяў паленца і сунуў кончыкам у шырока разяўленыя дугі капкана, і той, усё роўна як згаладалы звер, падскочыў і спружыніста клацнуў, перашчыкнуўшы паленца. I яшчэ мы тры капканы выявілі й гэтак жа сама абясшкодзілі. Пастаўлены яны ў спадзеўцы на тое, што барсук, вяртаючыся з жыроўкі, у які-небудзь ды патрапіць. Гэтага аднак не адбудзецца — мы забралі капканы з сабой...

— Чые ж гэта зялезы?.. — не мог супакоіцца бацька. — Няўжо Мітрэй і сюды дапяў? Толькі ў яго такі дрот, той самы, што ў электрыкаў спуліў. Цяпер ужо ніцун і барсукоў звядзе, калі ўнадзіўся. Ён гэтай зімой двух дзятлаў забіў.

— Дзятлаў?

— Хадзіў па лесе, звера ніякага не знайшоў, а заманулася пальнуць. Убачыў дзятла — тах! Той і шмякнуўся прабітым мячыкам яму пад ногі. Прайшоў троху, як зноў асачыў дзятла: сядзіць на самай макавушцы, высака, дзяўбе ў кузні хваёвую шышку, ласуецца семкамі. I гэтага ўхайдокаў бы, каб я не падаспеў... Стаў сарамаціць, дык ён мне і кажа: «Навошта ж я ружжо купляў, траціўся, паляўнічыя ўзносы плачу, га?..» Летась бабра таго, што лёдам прыцёрла і мы з Жэнікам знялі з крыгі напаўжывога, злавіў... Бач, спрытнюга! Адхаялі-ўратавалі звера, прынеслі ў Ручча, а ён не паглядзеў, што рэдкі звер, — забіў. Раскапаў нару і задушыў.

— Можа, хто іншы?

— Ён!.. Сляды яго, крывапятыя. Я спадзяваўся, што раз-вядзем у Руччы баброў, яны наробяць плацін, затрымаюць ваду і будуць жыць. Корму ім тут — толькі еж... Ды дзе ты што развядзеш, калі побач жыве чалавек-ненасыта.

— Гэта ў Мітрэя туберкулёз, кажуць? — цікаўлюся, бо чуў што ён нават дакументы займеў на інваліднасць другой групы.

— Аціх, клопік, у шчылінку зашыўся... Можа, і туберкулёз, хвароба яго знае, а чорт ведае. Хто ваяваў, а хто туляўся... Ён жа, гэты самы Мітрэй, калі забраў маю гармоню, дык стаў немцам ды паліцаям вечарынкі йграць. Як ужо ён памагаў акупантам — судзіць не бяруся, а што весяліў — тое ўсім вядома. Прыхваснем быў, слугою. Цяпер, можа, і раскайваецца, бо прагадаў, не на тую карту паставіў. Аднак дзяржава да яго, бач, спагадная: пенсію дае, шкадуе — хворы ж. Замежны зламыснік які, нябось, не верыць, што ў нас так усё і ёсць. А яно ж ёсць!.. Пры вобыску Мітрэй дужа праг гармоню знайсці. Знайшоў і забраў. Бубен таксама прыхапіў... Іван Луцэін, дзядзька твой, бубен, праўда, вярнуў — сцягнуў, калі Мітрэй, п'яны, спаў. Гармоню не ўдалося ўзяць — у руках трымаў.

— Шпанюк жа ён быў а з паліцаямі звязаўся... Хоць і гаворыць, што па дурасці тое зрабіў, ды ці ж гэта дурасць? — Мяне аж распірала ад злосці на Мітрэя. — Хацеў лёгка і весела жыць, бесклапотна... А цяпер — сагнуўся, згорбіўся. Стаў ціхі, непрыкметны.

— Ніхто ж у паліцыю не гнаў сілком — сам пайшоў... Бацька яго немцам памагаў, за што і паплаціўся жыццём. I сын — такі ж самы сугней.

За Малінаўкай, збоч шашы, атайбаваўся паліцэйскі ўчастак. З немцаў былі там адно начальнікі, а ўсе астатнія ваякі — набрыды, тутэйшыя адшчапенцы, былыя крымінальнікі. Вылюдкаў гэтых узброілі, абучылі й сталі выкарыстоўваць у карных экспедыцыях. Сваё гадзючае гняздоўе, управу, паліцаі так умацавалі, што нібыта маглі — паўсюль хваліліся — самастойна абараняцца ад партызанаў больш за суткі.

Я хадзіў у Малінаўку да свае бабкі Донькі, да цётак Мар'і й Марусі — падоўгу гасціў у іх.

Неяк апоўдні ў хату да цёткі Мар'і ўваліўся п'яны паліцай і папрасіў выпіць.

— Або-о, дзе ж я табе гарэлкі вазьму? Сам жа бачыш: не жыву — мадзею... Не да градусаў мне, — спавядалася цётка. — Няма з чаго іх гнаць, усё голад падчысціў.

Шчырым прызнаннем ад паліцая ніяк не адкараскацца — яму трэба пляшка сівухі! У цёткі ж нават і грама не было самагону і за гэта паліцай пакараў яе так: загадаў «дзяжурыць» пры іх управе — на працягу ўсяго тыдня забяспечваць вадою гарнізон, ці, як яшчэ называлі паліцэйскую ўправу «куратнік». Па тым часе гэта была страшная кара, такое дзяжурства. I адмаўляцца не было як — загад!

Цётка начэрпала вады ў тры бочкі-асінаўкі, апусціла ў іх накрыўкі — старыя днішчы ад гэткіх жа бочак, каб вада не так выплёсквалася на грэблі, умошчанай тапорнікам. Я напрасіўся паехаць разам, і цётка ўзяла мяне з сабою.

Худзенькая «манголачка», белагрывая кабылка, напаўсілы цягнула рыпучыя калёсы. Віхлястае задняе кола чаплялася вобадам за грабёнку драбін. Метровы канец трайні зручна тырчаў ззаду калёс, і я, ухапіўшыся за бочку, стаяў на ім — цікаваў за колам-крывуляй, баючыся, каб не саскочыла з восі... За вёскай ужо, ля могілак, дагналі знаёмага паліцая. Ён не ішоў — плёўся нага за нагу, і такі быў п'яны, што ледзьве трымаўся на нагах. Да ўсяго яшчэ і спяваў — выкрыкваў штосьці незразумелае, лухту нейкую. Кабылка, здаецца, і тая збаялася — затупала шпарчэй.

Дзень быў проста выдатны: бязветрана-ціхі, сонечны. Не хацелася верыць, што паўсюль на зямлі нашай лютуе вайна і што недзе паміраюць людзі. На шашы было тлумна: над лесам плыў удушлівы, смуродны пах спаленай газы, неаціхны машынны гуд рэзаў слых. Калі мы паварочвалі ў «куратнік», я на свае вочы бачыў браніраваную калону зялёных, з чорна-белымі крыжамі, танкетак... Рухалася калона ў бок Чэрыкава, на ўсход.

Вароты адчынілі нам пасля таго, як вартавы прыдзірліва ашнарыў фурманку і зазірнуў нават у бочкі. У глыбіні двара цётка запыніла каняку. Распараныя, у белых халатах дзецюкі — кухонны нарад — пачалі няспешна завіхацца ля фурманкі. Бочкі здымалі стаўма, асцярожна, каб не расплёхаць ваду, і неслі іх да кухні.

На пляцы, акурат насупраць казармы, нямецкія служакі-прыхвасні бавілі час: з ёмкім бярозавым пацурабакам у руках стаяў паліцай-таўсцяк, а наўкруг яго — астатняе войска, свабоднае ад варты. Кожны выставіў нагу за круг, усярэдзіне якога і завіхаўся таўсматы, цікуючы, на чыю б нагу абрушыць пудовы цяжар. I ўжо той, хто зловіць разіньку і атрымае ўдар па выстарчаным за круг ступаку, мусіць спешна хапаць злашчасны пацурабак, станавіцца ў круг і віжаваць, пакуль і не надарыцца момант церабнуць такога ж, як і сам, разяваку... Нішто сабе забава, адразу відаць — фашысцкая.

Паліцай Мітрэй з ахвотай падключыўся ў «гульню», а праз колькі хвілін ён ужо качаўся па ўтравелым лабяку пляца і енчыў ад болю.

«Старшыня-пяцімінутка»

Бацька сказаў мне:

— Бачыў, які дамкрат з «эмтээса» прынёс? Ён нам, от, і паслужыць... Пакуль дажджоў няма і да балацявіны можна падступіцца, паспрабуем з рамай управіцца. Толькі б зрушыць аграмадзіну з месца, падняць з твані й падкласці лагі, а там яна лёгка пойдзе. — Мы ўжо аднойчы падступаліся да рамы з рускага, яшчэ даваеннага выпуску артылерыйскага цягача. Тады мяне шэршань так у лоб садануў быццам хто малатком агрэў. Гняздоўе давялося распароць, і цяпер ужо шэршняў там няма. — Сагітуем Івана, — разважае бацька. — Ён паможа.

— Учора ад Жэніка ліст атрымалі, піша, што апошні экзамен здасць і прыедзе дамоў, — радую гэтай навіной бацьку. — Можа, якраз сёння заявіцца.

— Не мог мне раней згадаць пра пісьмо? — даволі строга спытаў бацька.

— Вы ж на ферму пайшлі.

— А-а... Ну добра.