З павагай да зямлі і да людзей...: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

— За гэтае, як ты кажаш, жалеззе я сёння ж, тута ж, атрымаю чыстыя грошы... Куплю дзецям цукерак, мукі на блінцы-аладкі прынясу двору. А за твае хвалёныя працадні ў канцы года ты мне дастанеш з дзіравай калгаснай кішэні вялікую дулю з матам. — Бацька хваляваўся, як мне падалося, залішне ўжо. — I сам ты, і хаўруснікі твае адной рукой цвіка ў сценку не ўваб'юць!.. — голасна заключыў і адступіўся ўбок.

— Чаго адступаешся? — Твар старшыні прыкметна пачырванеў, у вачах зайгралі калючыя промнікі. — Эйш, разумнік... Нагаварыў абы-чаго і — у кусты?.. Не адзін ты вялікі спец цвікі забіваць. — I — да крамніка: — Дай-ка мне там цвічок, Сямёнавіч!

— А-а... Ну давай. — Бацька стрымана пасміхнуўся. — Надумаў сотку згадзіць — заганяй! Павучыся... Ты, Змітравіч, павінен усё магчы, бо не брэдня нам — старшыня ўсё-ткі, асоба.

— Асоба — гаршкі лізаць, — боўтнуў з посмехам крамнік, аддаючы старшыні малаток і новенькі цвік-сотку. — Не крыўдуй, Яўхім Змітравіч... У нас так кажуць. Ат, чаго не ляпнеш да слова. Язык мой — вораг мой.

— У твой язык, Сямёнавіч, не шкодзіла б іголку-шаршатку загнаць... Слухай, і як ты выкруціўся ад хлопцаў-шаршатнікаў? Даўно б ужо косці парыў дзе-небудзь ля таежнай дарогі. — Старшыня прыплюснуў вочы, стаяў ля сцяны й нейкі час грэбліва глядзеў на крамніка, затым звярнуўся да бацькі: — Глядзі, Герасім... Былі б толькі цвікі, заб'ю і ў сценку, і чорту ў лысіну, — уставіў цвік у расшчэпіну бервяна, узняў быў малаток, ды бацька стрымаў яго руку:

— Э, не-е... Ты ж, калі ўжо вызваўся спецам стаць, то не ў трэшчынку цаляй, а тут во, на роўным... Ой, Змітравіч, спатворылі цябе ўдовы.

Сыпаць досціпы бацька — мастак, і я разумею яго: без жартаў, можа, і нельга. Смех здымае з душы нікчэміны друз будзёншчыны, аздабляе пахмурныя твары ўсмешкай. I цяпер вось, бацькаў жарт, здаецца, патрапіў у цэль — старшыня вярнуў крамніку цвік, а малаток шыбнуў на ганак і, моўчкі прачыніўшы дзверы, зайшоў у магазін.

— Пачакай, Андрэевіч... Ад нейкай, мусіць, кралі двору едзе, хоча вочы заліць, каб сорам не браў перад жонкай. — Сказаў гэта крамнік як не пошапкам і няспешна пагробся на ганак, зачыніў дзверы — чутно было, як пстрыкнуў нутраны замок.

Бацька закурыў.

— Адкуль і навошта падкінулі нам пустадума гэтага? — бяскрыўдна і як бы сам у сябе спытаў ён, маючы на ўвазе новага старшыню. — Наўрад ці дацягне да справаздачы... Старшыня-пяцімінутка!

Бацька ўспамінае...

Каторы ўжо дзень мы бавімся на Узмутным. Балота наўздзіў багатае на кроніста-камлістую лазу. I як жа яе не ўпарадзіць, як не падраць ды не здаць у краму!

Асаблівага ўмельства не трэба для такое работы. Хаця куды там: як ні стараюся, а бацька ўвесь час — і адной жа рукою! — цягае на прагаліну значна большыя ношы, чым я.

Вось мы раскінулі кару па дзялянцы, каб хоць крыху завяла на сонцы, а самі ўселіся ў цяньку. Паабедалі. Бацька троху пакурыў і паклаў прыгашаны недапалак на трухлявы пянёк — эканоміў курыва. Заўважыў:

— Калі такое сонца патрымаецца да вечара, то наша лаза харашэнька падсохне. На таратайку ўся памесціцца... Глядзі, гэта ж мы з табой за даабеддзе столькі налаташылі! Сюды шчэ трэба калі прыехаць. Лознае месцейка. Праўда, багна скрозь, няёмка выносіць... Затое ж — лаза!

— Некалі тут, пэўна ж, рэчка ладная цякла. Ды вось зарасло ўсё і сочыцца толькі ручаёк. — Я спрабую ўявіць гэтую мясціну такой, якой яна была, скажам, паўсотню гадоў таму, і хачу пачуць, што на гэты конт думае бацька.

— Зарасло?.. Высахла ўсё дарэшты! Уго, каб цяпер тая чмурэча... Вады тут было — не падступіцца, качак, цецерукоў — свет!.. А як сталі нішчыць лес, як сталі — і рэчка зачахла, змялела, зацягнулася багнай.

— Чый гэта абход быў?

— Дзеда твайго абход... Ад Багра зачынаўся і аж сюды даходзіў. Вялікі абход. Абысці ўсё пехам — не абыдзеш за дзень.

— Коні й тады ў леснікоў былі?

— Тады ва ўсіх былі коні, хто хацеў і мог іх трымаць... А як жа — былі, канешне, і ў леснікоў. Ды ці кожны ж раз на кані?.. Дзед твой, знаеш, не любіў з канём па лесе цягацца. Ён адзін — мінавіцамі, глухімі сцежкамі хадзіў.

— Лавіў парубшчыкаў?

— Быту ім не даваў. Бывала, прыйдзе двору — не пазнаць чалавека, белы ўвесь, як палатно. У якія толькі пярэкруты не трапляў... Але ж і ручы быў — няйнкш у сарочцы радзіўся. Умеў выкруціцца. Яно ж, і тады злодзеяў поўна было, і цяпер ахвотнікаў на чужое не меншае.

— А вы, тата, хоць калі-небудзь нешта ўкралі?

— Зімою, калі не было чым карову карміць, па сена з маткай хадзілі... Тут крадзьба такая: нас абіралі з ног да галавы, і нам, каб не памерці з голаду, даводзілася нешта браць... Ты, от, пытаўся, чаму саду няма. А навошта ж ён мне, такі быў сад, калі за яго падатак увялі?.. За пчолы — правільна, яны збіраюць мёд з калгаснай канюшыны, скажам. Гэты мёд — твой. Ты яго можаш прадаць. А за вырашчаную табой жа яблыню падатак плаціць, за сліву ды куст смуроды — гэта, сынок, самае што ні ёсць абдзіралаўка... Лес — ён сам расце, казённы. Жывы прыбытак, грошы. Таму леснікоў да яго і прыставілі — жывіце пры лесе і з лесу, сцеражыце, не разбазарвайце... Я і кажу: толькі сумленны чалавек можа быць добрым лесніком.

— I дзед Андрэй таму прыклад?

— Так, прыклад... Што ля Багра яму было, паслухай-ка. Ён жа калі не пойдзе ў лес, дык абавязкова з некім счэпіцца, пацягаецца хітрасцю ды спрытам. I той раз не абышлося без прыгод. Ідзе — як раптам чуе: пілуюць дуб. У дзве пілы... Шасцёра парубшчыкаў, хеўра цэлая. Азваўся, загаварыў да іх... Дзе там — кінуліся да яго з усіх бакоў з тапарамі. Ружжо аднялі — хрась-хрась аб пень, паламалі... Разіньку злавіў, але, праўда, не даўся ў палон, выслізнуў... Эх, яны й давай ганяцца. А ён — ствалы ад ружжа ўхапіў, да коней падбег — дый стаў лупежыць іх. Стваламі! Папудзіў... I сам пабег, як тыя коні, к полю, да людзей. У лясніцтва ўляцеў, якраз і ляснічы з аб'ездчыкам былі. Паехалі на месца парубкі, глядзяць — дубняка няма, забрат. Пачалі шукаць. Следам выйшлі акурат на Віравую. На беразе Проні, у лазняку, бачаць, ляжыць калоддзе, хто паклаў — не дакажаш. Дый ці хто з іх сазнаецца?.. Узялі дэпутата, панятых, склалі акт.

— Гэта які час?

— Акурат пасля рэвалюцыі... А на судзе ж і аб'ездчык быў, і ляснічы, і той-сёй з леснікоў прысутнічаў — суд жа! Абклалі злодзеяў, на якіх паказаў ляснік, штрафам за дубняк. Каму такое спадабаецца? Ну, пасля суда ляснічы й гаворыць дзеду твайму: «Схадзі, Пархвенавіч, гарэлкі вазьмі, паабедаем». Ён, гэта, і пайшоў. Пераступіў парог карчомкі, зрабіў свае пакупкі. У кутку-бакоўцы, бачыць, сядзяць парубшчыкі, выпіваюць. Тут адзін з іх падхапіўся і — да яго:

«Ступай, Андрэй, выпі з намі».