Пабуджаныя: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

— Чатыры дзесяціны, пане ахвіцэр. Але i гэтую няма сілы абрабіць. Як i другім нашым людзям. Цяжка i паверыць, але за вайну з чвэртку вясковага поля пустуе i дзічэе без мужчынскай сілы.

— Дык i без хлеба ўжо, мусіць?

— Даўно,— уздыхнуў стары i, здаецца, пачаў давервацца.— Як аддалі пастаўку, дык i агалелі.

Васілевіч, як i іншыя, слухаў гутарку Міхайлава з селянінам i здзіўляўся, нават зайздросціў: вось ён, тутэйшы, інтэлігент, ці не спрабуе, ці не ўмее толкам пагаварыць са сваім жа старым чалавекам, паспачуваць хоць словам, a Міхайлаў i не праміне, i здолее проста, але шчыра пагаманіць. Аж не верыцца, што некаторыя могуць так спрытна i, здаецца, легка заваёўваць людскія душы.

— A чулі што-небудзь, дзядуля, пра падзеі ў Петраградзе? — запытаў Міхайлаў.

— Чаму ж, чуў. Кажуць, там бунтаўшчыкі ідуць на цара...

— Не толькі «бунтаўшчыкі», «адшчапенцы», як кажуць нядобрыя людзі, а найперш рушыў просты петраградскі люд. А з ім — i рэвалюцыянеры. Каб прагнаць цара i яго міністраў, якія не жадаюць закончваць вайну, спыняць народныя пакуты. Народ хоча ўзяць уладу ў свае рукі...

Стары адразу ж адчуў, што тут «запахла палітыкай», дык замаўчаў. Каб не нагаварыць лішняга пры чужых. Лепш затаіцца ды паслухаць іншых. Пагаманіць можна i пазней — ca сваімі, знаёмымі ды надзейнымі людзьмі.

— Толькі па даўняй звычцы не шкадуйце, бацька, ні цара-крывапіўцу, ні яго слуг-зладзеяў. Спачувайце, як вы кажаце, бунтаўшчыкам. Рэвалюцыянерам. Асабліва тым, хто за просты народ,— сказаў Міхайлаў, зразумеўшы пільнасць старога ды памагаючыся тут жа яе размякчыць.— Яны хочуць дабіцца для ўсіх нас лепшай долі. Вярнуць салдат з акопаў, даць мір, волю, хлеб, а вашым, сялянскім, сынам — адабраную ў вас вашую ж зямлю. Паспрыяць вам, старым, шчасліва дажыць пры дзецях.

Стары, здаецца, то на нейкі міг верыў у гэткі радасны дзень (тады ў яго вачах заяўлялася жывасць, надзея), то раптоўна зняверваўся (тады вочы яго яшчэ болей тухлі). Канечне ж, цяперашняе яго i ўсіхнае жыццё душыла невыносным цяжарам.

— Будзем, дзядуля, чакаць добрых навін з Петраграда, верыць ва ўсё лепшае,— усміхнуўся Міхайлаў i падаў руку селяніну на развітанне. A калі адышліся, сказаў Васілевічу: — Працавіты, цярплівы ваш люд, Сямён. Столькі мужчынскай сілы аддаў у армію, такі вялікі фронт трымае на сваіх плячах, гэтулькім бежанцам дае прытулак...

— Наш малады, але вельмі таленавіты паэт Максім Багдановіч яшчэ да вайны, у трынаццатым годзе, напісаў цудоўны верш пра лёс нашага народа, Міша,— прамовіў Васілевіч.— Гэты верш не надрукаваны і, можа, ніколі не будзе апублікаваны. Бо ў ім занадта ж вялікая праўда, вялікі наш боль. Паслухай, калі ласка:

Міхайлаў замаўчаў. Не абзыўнуліся i астатнія.

«Мусіць, незалюбілі...» — палічыў Васілевіч, але не стаў дакараць сябе за тое, што гаварыў шчыра. Шчырасць ёсць шчырасць. Чаго яе асцерагацца альбо за яе перажываць?

Маўчанне парушыў Міхайлаў. Як прайшлі нямала крокаў па заснежаным лесе, ён прызнаўся:

— Я добра не зразумеў усіх слоў i таго, што за імі. Але душой адчуваю: гэты верш — паэзія някрасаўскай сілы. Калі ёсць такія паэты-грамадзяне, то будзе жыць i іхні народ. Нават у самых жудасных умовах...

— Дзякую, Міша,— расчуліўся Васілевіч.

— Калі ласка,— адказаў Міхайлаў, крышку недаўменна паціснуў плячыма. Я ж, маўляў, не сказаў нічога незвычайнага. Тое, што было ў гэты час на душы.

4.

Пазней, калі развіталіся з вайскоўцамі на пероне станцыі i ехалі ў цягніку ў Мінск, Міхайлаў нечакана запытаў:

— Колькі вас, беларусаў?

— Усіх, хто жыве ў імперыі i за мяжою, лічу, болей дзесяці мільёнаў[⁴].

— Праўда? — здзівіўся, аж ускінуў вузкія бровы ўверх Міхайлаў.— Я думаў: вас нашмат менш...

— Ты такі не першы i не апошні... А яшчэ болей тых, хто зусім не ведае i знаць не хоча нашай гісторыі, культуры...

— Слухай,— зноў неспадзявана папрасіў Міхайлаў.— Час ёсць, дык скажы колькі слоў, хто вы... Няёмка ж: які ўжо час у краі, ем ваш хлеб, а пра вас мала знаю...

— На вялікі жаль, мы i самі слаба ведаем сваю гісторыю, не цэнім яе...— уздыхнуў, сумна пахітаў галавою Васілевіч,— Увогуле ж на яе ёсць два погляды: адзін — вялікадзяржаўны, другі — неафіцыйны...

— Вялікадзяржаўны я прыкладна ўяўляю.

— Згодна яго, нашы продкі з сівой даўніны i ледзь не да сярэдзіны XIII стагоддзя былі ў складзе Кіеўскай Русі, ніякіх сваіх рыс культуры i дзяржаўнасці не мелі, затым яны, безаблічныя, трапілі да літоўцаў, пазней — да палякаў, i вось нядаўна, пасля падзелаў Рэчы Паспалітай, вярнуліся да законнага свайго гаспадара як яго этнаграфічная «ветвь...».

— Ну, a які неафіцыйны погляд? — пацікавіўся Міхайлаў.

— Асобныя нашы вучоныя, дзеячы культуры сцвярджаюць, што некаторыя нашы землі, як Полацкая, мала залежалі ад Кіева, здаўна дабіліся самастойнасці з дзяржаўнымі адзнакамі, плённа развівалі сваю мову, культуру i былі з адметным абліччам. I калі, ратуючыся ад крыжацкай навалы з Захаду i татара-мангольскай з Усходу, яны прыкладна ў сярэдзіне XIII стагоддзя пачалі добраахвотна злучацца з літоўцамі ў адной дзяржаве, то гэтая суполка займела якраз іхнія рысы...

[4] 3 БелСЭ, т. 12, с. 55: на 1. 1. 1915 года ў Беларусі ў сучасных межах жыло 7632, 8 тысяч чалавек.