Пабуджаныя: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

— A хіба што пераменіш крыкам? — калі старшыня батальённага салдацкага камітэта замоўк, абзыўнуўся Нямкевіч.

— А вось каб Янкавіны, каб іншыя, каб усе расійскія вёскі закрычалі, то былі б i перамены.

— То каб усе, пане!

— Часамі, дарагія людзі, i добра, што селянін абачлівы, цвёрда стаіць на зямлі, але часамі i кепска, што ён дбае толькі пра свой двор! — сказаў Пернікаў.

I Гарбацэвіч, i Нямкевіч моўчкі выслухалі дакор, але пасля, калі Пернікаў развітаўся, збочыў i падаўся да салдатаў, якія кватаравалі ў Навіцкага, ахвотна разгаварыліся.

— Чорныя — смелыя! —узарваўся Гарбацэвіч.— Гультае, галяке, дык i гарланяць. Давай ім чужое, дармавое! Тады ён, бачыш, чалавекам будзе! А чаму ж ты цяпер чалавекам не стаў?

«Свая праўда i ў Пернікава, i ў Гарбацэвіча».

— Дай ім хоць па валоцы лесу, сенакосу i зямлі, дык, думаеш, усе багатырамі стануць? — не сунімаўся Гарбацэвіч.— Не стануць. Запусцяць усё, змарнуюць альбо прап'юць. Калі няма ў крыві гаспадарскага спрыту, дык яго i не будзе...

— Канечне, нядобра занадта хітрушчым альбо ледзяным да людзей быць,— прамовіў Нямкевіч.— Але... Колькі жыву, не магу разабрацца, што гэта такое — паліціка?! Адзін даказвае адно, другі — другое, трэці —трэцяе...

— О то-то ест,— падтакнуў Гарбацэвіч.

Падышлі да сваіх аціхлых, цемнаватых сядзіб.

Прыпыніліся каля брамкі Нямкевічаў. У ix яшчэ не было святла, a ў Гарбацэвічавай хаце палала лучына — канечне ж, дзеля хворай Зосі. Успомніўшы пра суседаву спаралізаваную нявестку, Нямкевіч зноў паспачуваў ёй, няшчаснай, а суседу дадаў з уздыхам:

— Паліціка ў нас, простага вясковага люду, простая: трымайся за зямлю, рабі, шануй бога, паважай людзей, спачувай, не давайся надта хціваму ў зубы, але не лезь на ражон — дык i будзеш гаспадар, чалавек... A вялікая паліціка — для паноў, для вучоных галоў...

— О то-то ест,— усё падтакваў, хітаў галавою Гарбацэвіч.— О то-то ест... Праўду, вялікую нашу праўду, Ясь, кажаш...

Нямкевіч змаўчаў. З-за таго, што нечакана яму нібы шпілька кальнула ў сэрца: пачакай, супраць каго мінскага клікаў галасаваць гэты Петракоў? Ці не супраць таго, дзе i іхні Алесь? Дык што выходзіць: ён, бацька, ідзе насуперак сыну?! Ці Петракоў гаварыў пра каго іншага? Чорт яго разбярэ, сказаў хутка i коратка, нічога надта не патлумачыў...

— ...з-за паліцікі разумныя галовы ляцелі...— усё бубніў у гэты час Гарбацэвіч.

6.

...яна пайшла па цёмным, вузкім i доўгім тунелі. Шлэпала навобмацак, халаднеючы душой ад страху.

Хацела ўжо запыніцца, застыць у здранцвенні, але вось далека наперадзе ўгледзела скупую светлую палосачку — значыць, там быў канец гэтага жахлівага лазу. Яна закрочыла жвавей — палоска большала, вымалёўвалася ў круг, а за ім, здаецца, было святло.

Калі наблізілася да выхаду з цемры, з ночы, дык нечакана ўбачыла: там, у светлым полі, у паветры, сустракае жанчына з дзіцем. Зося аж здзівілася: якраз такая ж жанчына намалявана на іхняй святой карціне — маладая, сумная, з сінім німбам вакол галавы, у чырвонай сукні. I хлопчык такі ж — малы яшчэ, таксама з сінім німбам, па-сталаму сур'ёзны.

Зося хацела ўзляцець туды, на неба, але жанчына выцягнула руку: не, не падымайся, ідзі па зямлі...

Святло ярчэла, i яна ўбачыла: свеціць не сонца, а лямпа i гэтую лямпу трымае жанчына адной рукою, а на другой яе руцэ сядзіць хлопчык. Толькі гэта ўжо зусім іншая кабета — старая, у цёмнай, з'еханай на шыю хустцы, у кофце, а хлопчык... Дык гэта ж яе Антонік!

Зося памкнулася, захацела ўзяць яго, але не скранулася нават з месца. Тут жа адчула: яна ляжыць на ложку, не можа нават паварушыць рукою. Кабета — а гэта ж яе маці — i ўсцешылася, i залыпала-залыпала доўгімі вейкамі, штосьці гаварыла ёй, але Зося нічога не чула, бы хто заклаў ватаю вушы. Маці павярнулася — амаль тут жа за ёю заявіліся Віця, Анелька, свякроў Вікця, суседкі, цётка Анця i Кастуся, свёкар. Паспрабавала паварушыцца — у гэты ж міг яе цела пранізаў востры боль. Дык да яе адразу дайшло: яна нарадзіла дзіця, былі цяжкія роды, дык яна, мусіць, на нейкую гадзіну-другую страціла прытомпасць. Але чаму баляць i плечы? Што — яна доўгі час ляжыць?

Жанчыны перажагналіся, уздыхнулі, a маці, плачучы, зарадавалася:

— Дзякуй табе, божанька! Акрыяла!

Зося ж, ужо ўсё бачачы i чуючы, але яшчэ не могучы вымавіць слова, скрануцца, квола ўсміхнулася. Адчуўшы, што ў яе набухлыя грудзі, яна ўжо клапатліва перавяла позірк туды, да стаяка, дзе павінна стаяць калыска. Высокая, з файнаю фігурнай выпілоўкаю на верхніх краях спінак, на выгнутых ножках-палазах, калыска i стаяла каля грубкі, але па тым, як у ёй згамтана ляжала коўдрачка, Зося зразумела: немаўляці ў калысцы няма. Дзе ж яно? На ложку? Яна паспрабавала зірнуць i туды, далей, але не мела сілы як след павярнуцца. Тады хутка i запытальна перавяла позірк на жанчын: маці цяпер стаяла з заплюшчанымі вачыма, хаваючы гэткім чынам слёзы, a свякроў, затуліўшы твар далоньмі, хуценька выскачыла адсюль у пярэдні пакой...

7.

Як i раней, так i цяпер Глінішча збіралася на вячоркі ў некага ў Глінішчы, Сяло — на Сяле, засцянковыя — у Засценку, a янкавінская «знаць» — у Сяргеенкі.

Вось i сёння сюды прыйшлі былы ўраднік Петухоў, айцец Феадор «са сваімі Евамі» (жонкай i дзвюма дочкамі), Лядзяш. З Сяргеенкавых дома былі ўсе: гаспадар, гаспадыня, Кацярына, а таксама Сухарукаў — пастаялец i нібыта зяць.

— Сын мой, куды ты знік? — вітаючыся, запытаў у Сяргеенкі айцец Феадор.— У якіх такіх Палесцінах быў?