Пабуджаныя: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

— Дарэмна, вельмі дарэмна мы пайшлі за ўмеранымі элементамі ды за нашым Мухам, неабачліва паставілі на чале нашага руху Скуранога,— сказаў Лашковіч, шпарка крочачы i трымаючы рукі ў кішэнях паліто.— Бачыце, як нам поркаюць за гэта ў вочы? Калі такое будзе i далей, то на новым з'ездзе трэба будзе выбраць новага старшыню... Не з паноў ды з багатай інтэлігенцыі, а з нас каго...

— Але ж тады адбудзецца раскол, Максім! — напужаўся Шуляк.— А па-другое, можам апынуцца i без моцнай тутэйшай падтрымкі i падтрымкі Часовага ўрада.

— Лепш раскол, лепш меншая падтрымка паноў i буржуа — больш трэба дбаць пра сваё аблічча ды пра сімпатыю нашага люду... Іначай ён зусім адхіснецца ад нас... I яшчэ. Трэба i руплівей утвараць нашы рады, управы, i хутчэй згуртаваць сваю вайсковую арганізацыю. Дзейсную, баявую. Каб стала добраю падмогаю.

Падышлі да невялікага прывакзальнага скверыка. Па ім туды-сюды шнураваў люд, каля адной з лавак сіратліва стаяла маленькая Лашковічава маці, з нейкаю адрачонасцю пазіраючы на чужы ей горад.

— Выбачай, мама, затрымаліся троху,— усміхнуўся Лашковіч, узяў з лаўкі яе хатулёк,—Хадзем. Вунь якраз падыходзіць вагон. Паехалі, мальцы, разам. Гарбаты з малінаю пап'ём, пагутарым...

— Проша, дзеткі,— запрасіла i маці, адчуваючы ўжо душою, што гэта не панічы, а шчырыя сынавы сябры.

Неўзабаве яны ўжо стаялі на пляцоўцы вагона, які цягнула тройка рыжых коней. У салон не пайшлі: там скупіліся афіцэры, багата апранутыя цывільныя мужчыны i кабеты, i тыя маглі збянтэжыць сарамлівую Лашкевічаву маці.

4.

Да Алеся Нямкевіча — а ён разам з Лашковічам уладкаваўся ў губеранскую земскую ўправу — зайшла зямляцкая дэлегацыя.

— Вось дзе яны цяпер, галубкі! — першы ўвайшоў, расставіў рукі i закрочыў да ix былы сябра па семінарыі, налібацкі настаўнік, а цяпер прапаршчык рускай арміі Лямбовіч. Быў перад вайною гладкі таўстун, з «марцаўскімі» вачыма, такім i застаўся.

Услед за ім нясмела ступіў яшчэ адзін некалішні семінарыст, былы прудскі настаўнік, а цяпер таксама прапаршчык Кірыковіч. Ён, ступіўшы ў пакой, толькі буркнуў «добры дзень», асцярожна запыніўся каля вушака i не падымаў вачэй — можа, саромеўся, што некалі, перад судом i на судзе, не толькі бэсціў сваё «местничество», але i нагаворваў на Алеся, стараючыся выбавіцца ад турэмнага зняволення.

Апошнія зайшлі Алесевы аднавяскоўцы, лічы, яго непрыяцелі: былы іхні пісар Дзяжко, паштавік Гарбуковіч i старастаў сын Уладак Дземідовіч. Цяпер Дзяжко, таўсматы, адкормлены, з лянотна-хітрым позіркам, быў у наглянцаваных ботах, у дыхтоўным галіфэ i гімнасцёрцы з кішэнькамі, падперазаны папругаю з арлом на спражцы, з дзвюма лычкамі на пагонах. Гарбуковіч, па-ранейшаму тонкi, худы, як вялены высахлы лешч, ад таго, здаецца, яшчэ болей зрыжэлы, панурысты, быў у простай гімнасцёрцы, падперазаны папругай без спражкі i арла — на рэмені быў звычайны жалезны чатырохкутнік з язычком пасярэдзіне, а на пагонах святлелася па адной лычцы. Высокі, узмужалы, толькі з яшчэ болей выпхнутымі пярэднімі зубамі, Уладак Дземідовіч меў званне фельдфебеля, крыж на грудзіне.

Алесь абняўся i пацалаваўся з Лямбовічам. З астатнімі павітаўся толькі за руку, стрымана.

— Ці не са з'езда, мядзведзь? — запытаў у Лямбовіча Лашковіч, радуючыся, што бачыць гультаяватага, цынічнага, але вясёлага сябрука.

— Так точна! — лагодна ўсміхнуўся той, а пасля пачаў з гумарам расказваць пра з'езд, дзе, па яго словах, «вайскоўцы, цывільныя шмат лямантавалі, грызліся, але ўрэшце ўхвалілі рэвалюцыю, Часовы ўрад, i тыя, каму трэба, асядлалі Заходні фронт...».

5.

Бацька, седзячы на страхарцы, скінуў долу, у прасторную, амаль без сена, загарадку яшчэ адзін ахапак старой кулявой саломы. Той гупнуўся на аголены насціл з плашак, пыхнуў сухім i горкім пылам. Бацька моўчкі паглядзеў праз дзірку ў пустое гумно, а пасля пачаў браць з калень верхнюю, счарнелую, а то i пазелянелую салому i рассцілаць яе на голыя латы, падтыкаць пад повязкі — канечне, крыў ужо рэдзенька, абы схаваць дзірку на страсе. Калі залатаў, злез i, зайшоўшы ў гумно, сумна зірнуў угору, на страху — тая свіцілася, як рэшата.

— Во дажыліся!—уздыхнуў, пахітаў галавою стары Нямкевіч, падбіраючы старую салому i носячы да сячкарні, ля якой невялікаю горкаю ўжо ляжала назбіваная касою на ўзмежках i ў маладым лесе леташняя трава, невялікі шчынак-ахапачак сена, а таксама назразанае маладое хваёвае голле,— усё, што можна было рэзаць на сечку, каб не даць злегчы карове, каню, авечцы, барану i цяляці, датрымаць ix на нагах да выгану ў поле.

Бацька маўкліва накладаў мяшанку ў карытца, а Янка з Кастусяю круцілі кола, пазіраючы, як пырскае ад вострых нажоў рознакаляровая сечка, ападае ўніз i запаўняе жолаб.

Пасля, калі ўсё перачыкалі, бацька перамяшаў зрэзанае, выкінуў найбольш тоўстыя кавалачкі хваёвага голля і, прынёсшы з хлява невысокі, але шырокі цэбар, насыпаў у яго сечкі — каб цэбар занесці ў хату i там пакінуць яго на ўсю ноч. Калі яны, людзі, скропяць гэтую мяшанку-трасянку, дык тады ахвотней яе есць быдла.

Калі неслі па двары цэбар, ix сустрэў бацькаў брат, Стась. У святочных хромавых ботах i ў новым кажуху. Ён, справіўшы ўжо такую ж работу, зайшоў па ix. Каб разам ісці на аб'яўлены Сяргеенкам агульнавясковы сход.

Праз хвіліну-другую ўжо разам выходзілі з двара. Якраз у гэты час выбліснула пасярод шэрага неба сонца, падзалаціла блізкі лес, пацягнутую далікатнаю зелянотай аселіцу, мокрыя стрэхі, ліпы — усе гэтыя дні ішоў дождж, ірваў вецер, толькі вось сення ўрэшце суцішылася непагадзь. У людскіх садах каля шпакоўняў i на галінах вулічных ліп свісталі шпакі, ціўкалі вераб'і — можа, i ад сонечнага пробліску ў слоту,— а можа, ад таго, што іхнія самачкі пачалі ўжо рабіць першую кладку. Чуйна пахла ў паветры ажылай зямлёю, яшчэ маладой зелянотаю — каля дарогі i каля плота ажылі падарожніца, крапіва, а на дрэвах набухлі пупышкі. Асабліва яны, як убачыў Янка ў Касцюкевічавым гародчыку, былі буйныя, амаль ужо зялёныя на чорнай парэчцы, ці, як гаварылі ў Янкавінах, на быках.

Вясна. Уладарна ідзе вясна. Ужо хутка Юр'е — часіна, калі «адмыкаецца зямліца, выпускаецца расіца», гэта значыць, калі абудзіцца жыватворная сіла. У гэты дзень у Янкавінах звычайна выганяюць статак на «Юр'еву расу», ідуць на поле, каб паслухаць, «пра што гаворыць жыта», а крыху пазней пачынаюць ужо i выязджаць на сваю палоску з плугам. Праўда, сёлета, паколькі ў многіх няма сена, выгналі жывёлу на пашу раней тэрміну.

Старыя запыніліся каля сядзібы Касцюкевіча: гаспадар i яго суседзі, Кузёмка з двума сынамі-падлеткамі, Навіцкі, падымалі на вяроўках i цягнулі ў хлеў вялікую чорна-белую карову. Час ад часу тая спрабавала ўстаць сама, але тут жа i падала; у тую хвіліну, калі яна зноў падхоплівалася, падымалі яе i мужчыны, валаклі крыху наперад, але як толькі яна зарывалася мызаю ў зямлю, дык сваёй важкасцю абцягвала i вяроўкі, як ix ні намагаліся не адпусціць людзі. Ад бяссілля карова жаласна мычэла, i ад гэтага яе немага рыку пераварочвалася душа — бедная жывёліна невінаватая ж, што аслабла ад голаду.

Стары Нямкевіч накіраваўся памагчы Касцюкевічу, але той махнуў рукою: не пэцкайцеся, ідзіце, самі паціху ўправімся.

Падняўшыся на груд, дзе справа стаяў Сяргеенкаў дом, накрыты белай, цяпер вільготнай, але з сухою плямімаю каля коміна бляхаю, а амаль насупраць яго была воласць, Янка аж разгубіўся. На Сяле, дзе жылі Чорныя, амаль цалкам садраная салома са стрэх, дык цяпер, у сонечную часіну, сіратлівыя жоўта-белыя латы i кроквы рэжуць вочы чымсьці гвалтоўным для ўвогуле акуратных Янкавін.

— Што сказалі б на гэта нашы бацькі i дзяды, каб падняліся з магіл?! — пахітаў галавою стары Нямкевіч, пазіраючы на стрэхі.

— Давялі да галечы дык давялі! — паўздыхаў i дзядзька Стась.

У валасной зборні, куды яны неўзабаве зайшлі, было ўжо шмат люду. Па-першае, даўнавата ўжо не склікалі вясковых сходак (апошні раз сыходзіліся тады, калі думалі гнаць у бежанцы), па-другое, усе хацелі пачуць, якія ж навіны прывёз пасланец мінскага павятовага камісара. Учора, як гаварылі, быў такі ж сход у Налібаках, куды прыехалі два «агітатары аж з Петраграда», «бальшавіке», яны падвучвалі «праганяць старых валасных старшынь i выбіраць новых», а таксама гаварылі, што «каб даць людзям зямлю, трэба яшчэ адна рэвалюцыя», але ix, «падбухторшчыкаў», ледзь не пабілі афіцэры, якія цяпер кватаруюць у Налібаках. Кажуць, «петраградскія бальшавіке» накіраваліся з Налібак на Пруды, а адтуль пададуцца да Івянца i Мінска. A ў Дзераўной, гаварылі, пазаўчора былі агітатары з Мінска, з нейкага «Савета», i «тэж узбунтавалі люд».

Калі ў валасную «залю», у зборню, а таксама i ў калідор пачалі шыцца не толькі янкавінцы, але i раскватараваныя па вуліцы салдаты з запаснога батальёна, задымілі так, што ўзнялася пад столь цэлая тытунёвая хмара, запацелі шыбы, дык Сяргеенка, перамовіўшыся з важным госцем, мусіў папрасіць усіх выйсці на двор, а стол, накрыты зяленым сукном, крэслы вынеслі i паставілі на прасторнай верандзе.