Кліч роднага звона: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

— Здароў, Ірвідуб,— адказаў, зноў рады, што i тут захоўваецца заведзены ім лад.— Адчыняй вароты, пускай нас у вёску.

Гэтае паселішча было падзеленае выезджанай калясьмі i вытаптанай нагамі дарогаю надвое: направа — гароды, а ля самага хваёвага лесу зямлянкі, накрытыя ўтравелым ужо дзірваном, паўзямлянкі пад учарнелай i парослай зялёным мохам саломаю, цівуноўскі драўляны дом з шыбінамі, а на ўзгорку драўляная цэркаўка з плошчаю для хрэснага ходу, вясковых сходаў ці суду, калодзеж з жураўлём, налева — складні з дрывамі i вугалем, задымлена-закураныя паднавесы з печамі i кузнямі, дзе варылі i кавалі жалеза бежанцы, а таксама i тутэйшыя майстравыя людзі.

Усяслаў з аховаю ўехаў у вёску пад дружны сабачы брэх ды пад казытлівы пах дыму, што віўся праз шчыліны з зямлянак i паўзямлянак. Якраз насустрач яму ішлі гуртам ацішэлыя пасля ночы, загарэлыя ад сёлетняга яркага летняга сонца i заўсюднага блізкага агню, мурзаватыя варшчыкі i кавалі. Наблізіўшыся, уміг пасцягвалі з галоў аблавухі, агаліўшы русявыя, чорныя, светла-жоўтыя, як вычасаны лён, валасы ці жаўтаватыя лысіны, пазгіналіся, загулі на розных мовах:

— Дабрыдзень, ваявода.

— Здраствуй-здраствуй, господине.

— Добрыдэнь.

— Дзень добры, праваслаўныя,— хітнуў галавою i нахмурься, што разам з імі няма баярына-цівуна, што той, мабыць, яшчэ храпе на ложку пасля ўчарашняй абпіўкі.

Разам з работным людам рушыў да прасторных аполкавых i накрытых дошкамі ці таксама аполкамі паднавесаў, спешыўся i адразу ж падаўся ў тую пабудову, дзе ў ранішнім зацемку спамораныя пасля бяссоннай ночы i цяжкой працы пажылыя i маладыя мужчыны запыньвалі дзьмуць мяхамі з мядзведжай i валовай скуры паветра ў печ, сабраліся каля яе шчыльным кругам. Калі ж згледзелі яго i хацелі ўшанаваць, ён строга замахаў рукамі: не, рабіце сваё, бо тут дарагая кожная хвіліна! Жалеза нельга недагрэць, але нельга i перагрэць! А жалеза — найбольшы тут мой клопат!

Тыя паслухалі, хутка адцягнулі мяхі, шпарка разбілі малатамі цэментоўку i вялікімі жалезнымі крукамі расцягнулі каменныя глыбы-дах з печы, адвалілі адну, другую бліжэйшыя мураваныя з цэглы сцены — угору, убакі хлынул! зямныя, але пякельныя, слепкія яркасць i гарачыня, здаецца, адразу ж абсмалілі твар. Усяслаў не стрываў, адступіў ад пекла ці, лепш сказаць, ад пякельнай пашчы, а вось варшчыкі не схібілі, толькі заварушыліся-заскакалі і, крэкчучы, крычучы адзін аднаму, што i як рабіць, пачалі падхопліваць з усіх бакоў крукамі i вялізнымі клешчамі шараватую наздрыстую глыбу, што ляжала на раскаленым жары. Падчапілі, з гэханнем выцягнулі, кінулі на вымураваны дол i пачалі разбіваць на некалькі кавалкаў, сцёбаючы па баках яркімі іскрамі-каменьчыкамі, што магло прапаліць адзенне.

— Добра крыца! — усцешана за іхнюю працу бліснуў белымі, што часнок, зубамі чарнявы ад прыроды i яшчэ болей учарнелы ад сажы невысокі, але ўвішны, вясёлы валынец Міраслаў, борздка падхапіў разам з варшчыкамваронежцам Сымонам адбіты кавалак клешчамі і, прысядаючы, павалок у суседні паднавес, у кузню, дзе гэтую крыцу адразу ж ускінулі на кавадла, што стаяла на тоўстай дубовай калодцы, i тут жа ўдвух пачалі дубасіць малатамі. Жалеза-крыца паволі сплюшчвалася i пакрысе траціла наздраватасць. Заляпалі вось i ў іншых кузнях. А каля разваленай печы ўжо, канечне ж, завіхаліся зваршчыкізменшчыкі — зноў ладзілі сцены печы, засыпалі туды новы вугаль i новую руду, накрывалі глыбамі, цэментавалі, прыладкоўвалі мяхі i дзьмулі, каб на другі дзень дастаць адтуль новы жалезны ўзятак.

Усяслаў любіў кавальскую работу, дык калi астуджанае паляпанае жалеза апусцілі ў горан, каб падагрэць яго, а пасля дасталі, ён шпарка скінуў з сябе, шпурнуў вобзем дёплае заечае футра, папляваў на далоні i пачаў перыць яркі кавал на пару з арлоўцам-асілкам Гаўрылам. З трох разоў, што яшчэ кавалі, ён усмак пагуляў з молатам тройчы. Кожны раз з новым напарнікам.

— О то молотобіець! — пажартаваў Міраслаў, расцягваючы рот i апушчаныя па краях чорна-сівыя вусы.

— Возьмеш памагатым? — падабрэла ўсміхнуўся Усяслаў.

— Візьму,— загарэзнічаў той.

З хвіліну-другую ўсе разам i з гонарам пазіралі, як з гэтай кузні жалеза пераносілі ў суседнюю, каб там яго яшчэ лепей абладзіць, а потым пачаць кляпаць загатоўкі на мячы, сякеры, коп'і i шаблі, каб гэтыя загатоўкі перадаць яшчэ ў іншыя кузні, дзе ix будуць даводзіць да ладу, гартаваць, каб зброя не зазубрывалася i не ламалася аб чужую. Нейкую долю жалеза адправяць адсюль у Навагародак, у кузні i майстэрні на пасадзе, дзе з яго зробяць зброю з упрыгожаннямі, для знатных людзей, а таксама будуць кляпаць розныя прылады i начынне для гараджан i вяскоўцаў.

Пасля, выцершы рукавом жупана пот з лоба, Усяслаў моцна, па-сяброўску ляпнуў па плечуку валынца, якога паважаў, нават любіў за кавальскую дбайнасць i вясёлы нораў, за душэўна-шчымлівыя песні. A калі азірнуўся вакол i нечакана ўбачыў ужо тут цівуна, каржакаватага i жывацістага баярына ажно з разанскай зямлі, Андрэя, які — чырвоны, нават азызлаваты — падладжваўся пад усіхны добры настрой i намагаўся лісліва зазірнуць у ягоныя вочы, рэзка i ca злосцю ткнуў таму ў рукі цяжкі молат:

— На!

Баярын Андрэй скінуў з сябе паношанае, але ўсё роўна яшчэ шыкоўнае сабалінае футра, схапіў молат i пачаў ляпаць па новым ярка-жоўтым жалезным кавалку — ды i нямоцна i не зусім у лад з напарнікам.

Ніхто з кавалёў, хоць многія з ix не любілі цівуна ўжо толькі за тое, што ён цівун, не хмыкнуў i не ўсміхнуўся з Андрэевай няўдаласці: кавалі — людзі цярплівыя, спаважлівыя i найчасцей маўклівыя, таксама ахвотныя да выпіўкі. A калі таўстун-цівун хутка змарыўся, дык яго тут жа падратаваў адзін з тутэйшых кавалёў, забраўшы з ягоных рук молат: жалеза хутка астывала, чырванела i пакрывалася шэра-цёмнай плеўчыыаю-луской.

— Якія маеце скаргі, просьбы, варшчыкі i кавалі? — калі ў гэтай кузні заціхла i пачалі ўжо ляпаць, рассякаючы жалеза на меншыя кавалкі ў суседняй, запытаў у прыціхлых ужо людзей Усяслаў. Ён добра ведаў, што дворскі Андрэй мала клапаціўся пра тых, хто здабываў для княства хлеб, мяса, мёд, воск ці лён, нават абіраў тых i не дазваляў скардзіцца, люта караў за «крамолу», але ён, Усяслаў, стараўся падуладны яму люд не крыўдзіць.— Не бойцеся, гаварыце мне ўсё.

Усе, нават тутэйшыя, пера вял i позіркі на самага смел ага, на ягонага любімца, Міраслава, ведаючы, што цівун Андрэй не асмеліцца пасля, кал i ён, Усяслаў, ад'едзе адгэтуль, нават пальцам зачапіць таго за нраўду.

— Нуждаемся, баярын,— прамовіў той затурбавана.

— Якая ваша нястача?

— Нам трэба болей хліба, м'яса, взуцця[⁶⁸]. Нам жэ, сам бачів, трэба сілы багато. A всі, бачыш, як у вас кажуць, вярнідубы! Дак i харчів всім трэба багато.

— Што яшчэ?

— I сімійнікі нашы ў етым нуждаюцца, баярын.

— Чу у? — i пры ўсіх Усяслаў грозна зірнуў на цівуна Адрэя.

— Слышал, воевода,— апусціў той галаву.

— Што— я вам мала абутку, апраткі, хлеба i мяса даю? Хоць раз сказаў табе, што гэтага ў нас мала, што нашы варшчыкі, кавалі мусяць недаядаць, хадзіць паўбосыя i паўголыя?

— Не.

[68] Абутку (укр.).