З-пад крайняга свежага мэндліка, з ценю, выскачыў высокі мужчына ў сіне-чорных, мабыць, выфарбаваных у бузінавым соку нагавіцах i ў белай з чырвонай вышыванкай кашулі, крыкнуў жанкам, каб замаўчалі i схілілі галовы. Гэта быў знаёмы паслужлівы, але жулікаваты княскі цівун Крук, які спрыяў красці іхняму дворскаму ключніку Расціславу i сам любіў пажывіцца дармовым.
Песня абарвалася; Усяслаў нават не паспеў зразумець, якая з жанок была гэтакая здольная гіявуння; пажылыя жанчыны, як правіла, мажныя, у доўгіх шараватых сарочках i ў белых хустках, босыя, пасхілялі галовы нізка i пачціва праводзілі дружыну, а вось не сказаць, каб танюткія, не вельмі высокага росту, але дзебелаватыя дзяўчаты пад белымі касынкамі, у бялюткіх прыталеных сарочках-сукенках са старанна выбеленага палатна, вышитых на рукавах i на выразах каля шыі, а таксама ў вышытых чырвонымі ці сінімі ніткамі паясах,— дык вось дзяўчаты толькі на міг апусцілі галовы, а затым паднялі ix i гарэзна пазіралі на дружыннікаў, якія былі амаль усе маладыя, свавольнікі i вісусы, але цяпер велічныя ад коп'яў, блішчастых шчытоў i шоламаў, велічныя нават ад таго, што былі нібы падобныя на адзін твар, кожны маючы гучную назву «вой», a ўсе разам былі «воінствам», «віцязямі».
Ад родных краявідаў, жытнёвай нівы i мэндлікаў ды ад жанок Усяславу аж пацяплела на душы: хоць быў паджылы, меў замужнюю дачку, унука, але не мог не залюбавацца дзявочымі стройнымі спінамі i вабна акругленымі клубамі, а цяпер, калі яны павярнуліся, іхнімі маладымі, амаль ва ўсіх круглаватымі тварамі, усмешкамі ў лагодных вачах ды на поўных вуснах, спакусліва ўзнятымі грудзямі. Калі на Полацкай зямлі было шмат светлавалосых i блакітнавокіх, дык тут, дзе апроч крывічоў i дрыгавічоў пракідваліся яцвягі, валынцы, i бужане, балты, а пасля Батыевага нашэсця на Еўропу i люд з польскіх зямель, пераважалі русявыя i цёмнавалосыя, з шэра-карычневымі альбо цёмнымі вачыма насельнікі.
Міжволі дысцыпліна ў дружынніцкіх шэрагах парушылася: той-сёй з маладых i бойкіх вояў не мог вытрываць ад жаночых чараў, ажывіўся, а то i ўзбудзіўся:
— Дзяўчаты, ці не трэба вам жнец добры?
— Гэй, рабаціністая, паехалі ca мной!
— Кірпаносая, з сінім паяском, у якой весі жывеш?
Усяслаў не перапыняў i не асаджваў зухоў: доля ix нялёгкая. Сёння ён жывы, здаровы, вясёлы, цешыцца жыццём i жаночай красою, a заўтра можа ўпасці на сырую зямлю паранены альбо забіты, не паспеўшы яшчэ хоць бы пацалаваць у слодычныя дзявочыя вусны, не зведаўшы радасць i клопат мужа i бацькі. Для таго-сяго, можа, гэтае сённяшняе любаванне жаночым станам, тварам, адмысловым бляскам у вачах — апошні штуршок усхваляванага сэрца ды ўсплёск-успламяненне маладой крыві.
Некаторыя дзяўчаты пазіралі з захапленнем на тых, пра каго люд гаворыць з вялікай павагаю, як пра сваіх абаронцаў, асобныя бянтэжыліся ад дапытлівых позіркаў, а той-сёй з дзявочага гурту, выхопліваючы вокам з дружынніцкіх радоў гарэзнікаў, быў бойкі:
— Навагародскія «зайцэ!» (насмешка з таго, што многія карэнныя навагародцы экалі: «зайцэ», «грыбэ»).
— А ты не рабаціністы? Не пароў у маленстве ластаўчыныя гнёзды?
— Знайдзі, калі не баішся нашых дзецюкоў!
Усяслаў лагодна ўсміхнуўся ад гэтай міжвольнай перапалкі: так ужо ёсць спрадвеку, што маладыя амаль заўсёды знаёмяцца, прыціраюцца адно да аднаго дзёрзка, аж выклікаючы злосць, што, аднак, часамі не паспявае перайсці ў нянавісць, a перакідваецца ў гарачыя любошчы. Яны, праўда, не заўсёды прыносяць шчасце, бывае, заканчваюцца i дзявочымі слёзамі. Калі мінулі гэты лапік поля i жанчын, воі зноў пасур'ёзнелі, толькі, мусіць, у душы перажываючы незразумелыя светлыя i хвалюючыя пачуцці, што яшчэ доўга будуць вярэдзіць душу, а таму-сяму, можа, чамусьці запомняцца i на ўсё жыццё...
«А ўсё ж Данілаў дворскі праўду сказаў,— падумаў Усяслаў,— далёкі паход, кароткі, але ярасны бой, здабытыя лупы — добрая навука для дзецюкоў. Праліўшы нямала поту, акрапіўшыся сваёй i чужой крывёю, яны ўжо не пацешныя, а баявыя дружыннікі. З імі можна ўжо i абараняцца, i наступаць. У Навагародскай зямлі дабавілася сілы, i яна, канечне ж, хутка спатрэбіцца...»
Задумаўшыся, паціху калышучыся на таропкім кані, Усяслаў пачаў разважаць сам з сабою пра тое, што ўжо не раз непакоіла розум i бянтэжыла душу. А турбавацца было ад чаго: усе вакольныя землі, а то, бадай, i ўвесь свет — у жаху ад нашэсця качэўнікаў-саранчы з-за гор i стэпаў.
Як пішуць у старых летапісах i расказваюць старыя людзі, гэта ўжо другая жудасная людская лавіна адтуль. Першая была сем ці восем стагоддзяў таму, калі часціна таго ўсходняга люду пакацілася сюды i, падмінаючы пад сябе, нішчачы альбо-гонячы перад сабой процьму іншых плямёнаў, ашаламіла, змяшала ўсё на свеце. Урэшце яны сталі вядомыя як гуны, a іхні правадыр, Атыла, праславіўся як дэспат-тыран. Як казаў яму, Усяславу, дзед, мудры бацькаў бацька, які хадзіў не толькі ў Кіеў, але i ў Іерусалім, шмат чаго пабачыў i ведаў, казаў, што, можа, якраз тады, калі людзі цэлымі родамі сыходзілі са сваіх селішчаў i шукалі зацішак ды кормныя мясціны, сюды з-пад Дуная прыйшлі нашы продкі, абжылі i палюбілі тутэйшыя не толькі без гора, але i амаль без узгоркаў лясныя i рачныя краявіды. Што да той даўняй лавіны ўсходняга люду, дык яна ўрэшце захліпнулася i паволі памяць пра яе сцерлася.
У гэтым стагоддзі заявіліся адтуль іншыя качэўнікі — манголы[31]. Спачатку пра ix был i цьмяныя звесткі. Да слова, той-сёй казаў, што неяк адчыніліся вароты пекла i з яго сюды, на гэты свет, хлынула плынь здзічэлага ад страху i пакут люду, які ўцякае далей ад месца сваёй кары i па сваім шляху нішчыць усё да звання. Калі звестак пра ix стала больш, калі да Кіева, Навагародка i іншых гарадоў дайшло, што гэтыя манголы паваявалі шмат краёў, дык не вельмі спалохаліся ix — нават i пасля таго, калі тыя падманам выйгралі бой на Калцы i калі іхняя знаць адбалявала перамогу на дошках, пад якімі расціскалася ў блін ці не дванаццаць князёў са славянскіх зямель. Лічылі: білі іншых, паб'ём i ix. Але калі пазней тыя наваліліся хмараю, спустошылі мноства гарадоў i весяў русаў, спапялілі Чарнігаў, Кіеў, патапталі галіцка-валынскую зямлю, панясліся ў Еўропу, а потым вярнуліся адтуль i запыніліся каля Іціля[32], дык, бадай, ва ўсіх застыла кроў у жылах: заявіўся на свет вораг, якога нікому не па сіле адолець.
Князь Ізяслаў, ён, Усяслаў, пры першым зручным выпадку распытвалі беглых людзей, праезджых купцоў, паслоў пра манголаў, дык усё больш уражваліся: гэтыя манголы невыпадкова амацаваліся, узвысіліся над суседзямі i пасягнулі на ўвесь божы свет. У ix было тое, чаго не было ў многіх іншых. Яны, качэўнікі, не будавалі палацаў, крэпасцей i гарадоў, жылі паасобна ў шатрах i юртах у стэпе, многія не ведалі адзін аднаго, але пад пільным i жорсткім назіркам тых, хто меў шмат пашы i табуноў коней, ханаў, былі па законах пятлі ў адным кулаку. Усе воі, іхнія сем'і з дзецьмі — маглі праз гадзіну-другую спакаваць сваё дабро, сесці конна, сабрацца ў арду i паслухмяна рушыць хоць на край свету праз горы i пустыні, праз рэкі i снягі.
Як нідзе, у ix дабіўся неабмежаванай улады вярхоўны хан, каган. Вялікая моц была i ў іншых ханаў, розных вайсковых начальнікаў, багатых людзей. Кожны ніжэйшы па пасадзе пакорна гнуўся перад вышэйшым. Варта воіну недагледзець баявога каня альбо паходны мяшок — пятля на шыю. За аднаго палахліўца ці няўдачніка ў дзесятку знішчаюць увесь дзесятак. Калі ж дзесятак не ратуе свайго, які трапіў у палон, зводзяць увесь дзесятак. Калі без дазволу пакідае бой сотня, дык забіваюць з яе кожнага дзесятага. Такая страшная смерць вісіць не толькі над простым воінам, але i над знатным ханам альбо палкаводцам: схібіў — загібель табе. Вось таму ўсе манголы імчацца ў бой, лютыя ў ім не толькі ад смеласці ці крыважэрнасці, але i ад страху, пагрозы ад сваіх.
Праўда, кажуць сведкі, каган можа i ўзнагародзіць. За смеласць, развагу i ўдачу простага воіна ставяць дзесяцкім, дзесяцкага — сотнікам i даюць сярэбраны посуд, табун коней, рабоў i жонак пераможаных знатных людзей, сотнік можа ўзвысіцца да тысячніка, a тысячнік — да цемніка, i кожны з ix бярэ ўсяго, што нарабавалі ў чужым скораным горадзе альбо паселішчы, у дзесяць разоў больш, чым ніжэйшы па ўладзе.
Усе апавядальнікі са здзіўленнем расказваюць пра мангольскіх коней. На першы зірк, зусім непаглядныя, але бойкія, вынослівыя i, галоўнае, незлічоныя ў процьме табуноў, яны i нясуць на сабе безліч люду, скарбу i кормяць ды пояць усіх сваім мясам, малаком i жывой крывёю. А да ўсяго гэтыя кон i ўмеюць самі здабываць сабе корм нават з-пад тоўшчы снегу ўдарам капыта.
Нямала многія гаварылі пра мангольскі моцны напітак, нейкі кумыс, што весяліць усіх у іхнім суровым жыцці. Кажуць, іхні каган, Чынгісхан, перад смерцю разам з мудрацамі склаў закон для манголаў, заклікаў зусім не піць, але паколькі, на яго думку, непітушчых цяжка знайсці, дык дазволіў выпіць раз на тыдзень, напіцца — раз у месяц. Кумыс — свяшчэнны напой, хто наўмысна ці нядбайна пралье хоць кроплю, той можа чакаць смерці. I свой, просты ці знатны, i чужы таксама. Дык як не крывяцца, скажам, князі з рускіх зямель ад такога пітва, але не адмаўляюцца, п'юць, i вельмі беражліва. Многія хваляць мангольскую авечую i вярблюджую шэрсць, са здзіўленнем расказваюць пра іхніх шаманаў, пра маркотныя песні, пра вынослівых манголак, якія ў паходах нават нараджаюць, гадуюць дзяцей i вядуць гаспадарку.
Усе з захапленнем i жахам расказвалі пра Тэмучына — былога бедняка, раба, але смелага, разумнага, справядлівага i ў той жа час бязмежнага ў жорсткасці чалавека, які стаў вялікім каганам Чынгісханам. Ён не толькі здолеў сабраць i закілзаць усю мангольскую сілу, падакляраваць суродзічам не многа i не мала, а пашу ва ўсім свеце, але кіўком аднаго пальца змусіў ix даверліва i паслухмяна згарнуць шатры i юрты, ускочыць на коней i паімчацца з запаснымі табунамі за ім, Трасуном Сусвету.
Па аповедзе тых, хто ведае карту зямлі, манголы захапілі дзяржаву Kapo[33], дзе, як кажуць, край зямлі, вялізнае мора, за якім узыходзіць сонца, заваявалі тангутаў[34], а пасля, звыкшыся ўжо з пустынямі, гарамі, шырокімі альбо бурнымі рэчкамі, спапялілі цёплы i ўрадлівы край шматлікага цемнатварага люду, які мае зялёны сцяг прарока[35], скарылі гордыя каўказскія плямёны, папоўнілі свае сілы полаўцамі-кіпчакамі[36], услалі трупамі зямлю русічаў аж да Ноўгарада, а потым, абмінаючы радзімічаў, зачапіўшы ўскраіны Турава-Пінскай i Берасцейскай зямель, зруйнавалі Кіеў i па Галіцка-Валынскай зямлі, гонячы перад сабой полчышчы больш чым з сарака паваяваных плямён i народаў, уварваліся ў «вячэрнія краіны», каб дайсці да апошняга мора[37], за якое заходзіць сонца, а гэта значыць, заваяваць Сусвет i ўладаром яго назаўсёды зрабіць манголаў.
Жах ад пяцьсоттысячнай віхурнай i згуртаванай арды Батыя — Чынгісханавага ўнука — зведалі многія польскія, венгерскія, чэшскія, мараўскія, багемскія, нямецкія землі (ахаваныя жалезам нямецкія рыцары лічылі сябе самай перадавою i непераможнаю сілай, але манголы разбілі ix ушчэнт). Валасы дыбам сталі ад страху ў італійцаў i франкаў, a Рымскі Папа, гаварылі, збег са сваёй рэзідэнцыі ў Францыю, a рымска-германскі імператар Фрыдрых II Гогенштаўфен у Сіцыліі ўпотай трымаў судна, каб на ім у самую небяспечную хвіліну збегчы ў Александрыю ці ў Бейрут. Ён, як i кароль франкаў Людовік IX, нібы не чуў слёзных просьбаў славян, якія спрабавалі запыніць манголаў.
Джыхангір — Заваёўнік Сусвету — Батый чамусьці (смерць у Карокуруме вялікага кагана Угедэя i тамтутэйшы неспакой? Боязь пакідаць агромністы тыл без вялікай сілы? Тайныя перамовы з Папам альбо яшчэ што-небудзь?) нечакана павярнуў сваю конніцу і, цяжка цягнучы напханы жывот, як тыгр пасля ўдалага палявання на буйнага звера, паволі адышоў. Ажно ў Каракорум. Там абралі новым вялікім каганам Гуюка, а Батыю зноў уручылі бацькаў Паволжскі край, i ён зноў вярнуўся ў палавецкія стэпы — уладаром над полаўцамі i Руссю, наглядачом над Еўропаю.
Як даходзяць чуткі, i Гуюк, i Батый, маючы вялікую сілу, зусім не тояцца, што зноў пойдуць на заходнія краіны, а пакуль што Батый у нізоўях Іціля будуе сваю сталіцу.
Той, хто пабачыў ужо Сарай-Бату, ажно хітае галавой: такога горада, як гэты, яшчэ нідзе не было: ён будуецца з усяго, што захапілі i цяпер бяруць манголы ад паваяваных імі зямель як на Усходзе, так i на Захадзе. З Нябеснай імперыі[38] мудрацы i грамацеі вучаць, як кіраваць дзяржавай i гаспадарыць, навучаюць кніжнай мудрасці i музыцы, а таксама адтуль дальнабойныя агнямёты i сухі пясок[39], што ўспыхвае i ўзрывае самыя тоўстыя сцены: дойлідства — візантыйскае, маўрытанскае, асіра-вавілонскае i егіпецкае, а таксама з Рыма, Русі, Каўказа, Егіпта, Сірыі, Палесціны, Ірака, Ірана, ад туркаў-сельджукаў, з Венецыі, Парыжа i Лондана. Каго з будаўнікоў, кавалёў, збраяроў, ганчароў, гарбароў, ткачоў, ювеліраў i іншых майстроў прывялі туды на валасяным аркане, хто, выцерпеўшы далёкі шлях i нягоды, прыбыў сам, каб зарабіць.
Батый i іншая знаць пасяліліся ў камяніцах, але жывуць там толькі халоднай зімою, улетку выязджаюць у стэп, у шатры i юрты. Як i раней, увесь люд (кажуць, у Сарай-Бату больш двухсот тысяч насельнікаў) можа сабрацца, ускочыць на коней i пайсці ў паход менш чым за гадзіну.
Там некалькі рэлігій, стаяць мячэці, праваслаўныя i каталіцкія храмы. З усіх падуладных краёў прыходзіць туды дзесятае ад усяго — дзесяты воін, дзесятая дзяўчына, дзесяты конь рознай масці i дзесятае ад любога статку, дзесятае ад жніва, прыбывае даніна i не з паваяваных зямель — кажуць, з далёкага Індыйскага царства, куды, гаварылі, Чынгісхан не пайшоў з-за спякоты.
[31] Спачатку качэўнікі Манголіі называлі сябе татарамі. Калі ж мангол Тэмучын у 1206 годзе стаў каганам Чынгісханам, дык па яго загадзе пачалі называць манголамі ўсіх падуладных.
[32] Iцiль — Волга.
[33] Землі сённяшняй Карэі.
[34] Насельнікі паўночна-заходняй вобласці Кітая.
[35] Маюцца на ўвазе продкі казахаў, таджыкаў, кіргізаў, узбекаў, туркменаў, іранцаў i інш.
[36] Полаўцы-кіпчакі (куманы)— народнасць цюркскай групы — жылі ў стэпах Каўказа i Паўночнага Прычарнамор'я. Іхні галоўны горад Шарукань, мяркуюць, быў паблізу Харкава.
[37] Тады Зямлю ўяўлялі востравам, акружаным вадой, дзе за заходам сонца была суцэльная цемра.
[38] З Кітая.
[39] Маецца на ўвазе порах.