Мой дзед часта расказваў нам, дзецям, як цяжка жылося пры прыгоне. Расказ дзеда мяне хваляваў. Я ўяўляў малюнкі бунту сялян супроць памешчыкаў і пытаўся ў дзеда:
-- А што рабіў цар?
-- Цар? Што цару! Ён сам быў памешчык.
-- Дык народ быў супроць цара?
-- От, які ты! -- дзівіўся дзед. -- Табе ня трэба гэтага ведаць.
Дзед змаўкаў, але расказы яго заставаліся ў памяці. Я рабіў вывад, што памешчыкі душылі сялян, а цар дапамагаў памешчыкам, і народ быў супроць цара. Зараз я ўспомніў пра гэта і зблытаў з тым, што чуў у школе аб «смутным часе». Мяне нібы хто падбухторваў падняць руку.
-- Ну! -- сказаў поп.
-- Ад таго, што народ не хацеў цара...
Поп зморшчыўся, бліснуў чорныма вачымі на Веру Аляксандраўну й моўчкі паехаў. Вера Аляксандраўна плакала. Я дагадаўся, што віной гэтаму мой адказ. Мне было шкода настаўніцы.
Настаўніцу выклікалі ў мястэчка праз два дні, і больш яна не вярталася. А праз некалькі дней ад нечага рабіць я ляжаў на печы з кніжкай. Раптам у хату ўвайшоў ураднік. Бацька падняўся насустрач.
-- Цябе патрабуюць у мястэчка! -- сказаў ураднік.
-- Мяне?! -- зьдзівіўся бацька.
-- Ну, а каго-ж?
Ураднік зірнуў на печ, падміргнуў неяк хітра мне. У мяне забілася сэрца. Мне было й страшна, і нейкая злосць, якую я ня мог перамагчы, брала за сэрца. Бацька апранаў новы кажух.
-- Завошта? -- спытала матка.
Ураднік маўчаў, надзьмуўшы чорныя вялікія вусы.
Матка пачала плакаць. Як толькі бацька апрануўся й дрыжачымі рукамі пачаў адразаць кавалак хлеба, матка заплакала ўголас.
-- Куды?.. За што?..
За ёй заплакалі дзеці. Сэрца маё ня вытрымала. Я задыхаўся й ня мог стрымаць сябе. Схапіўшы качалку, я босы саскочыў зь печкі і з плачам і грозным крыкам кінуўся на ўрадніка. Той адштурхнуў мяне нагой, крыкнуў:
-- Шчанё!
Потым узяўся за нагайку. Але бацька ўвесь пачарнеў, суха й коратка папярэдзіў:
-- Не чапаць!
У хату ўвайшоў дзед. Дзед мой быў вельмі высокі і здаровы. Ураднік схаваў нагайку.
Калі выйшлі на двор, ураднік убачыў, што ў каня перарэзаны лейцы.
-- Хто нарабіў? Га! Хто? -- пытаўся ён гучна.
Бацька паціскаў плячамі. Лейцы зьвязалі й паехалі. Пасьля гэтага ў хаце было так нудна, нібы на лаўцы ляжаў нябожчык.
-- Сабакі! Крумкачы! Як чорныя крумкачы, носяцца... -- крычаў бацька ўвечары, калі вярнуўся зь мястэчка й нешта пачаў гаварыць матцы. Я хацеў падслухаць, але бацька грозна тупнуў нагой і адагнаў. Яшчэ некалькі разоў бацьку патрабавалі ў мястэчка.
А Мацьвей пасля мне прызнаўся, што лейцы перарэзаў ён тады, калі ўраднік быў у нас у хаце.
-- Навошта? -- спытаў я.
-- А так.