Выбар: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

Назіраецца заняпад фізічнага і маральнага здароўя нацыі. Гэтыя дзве глыбы-праблемы грукаюць у нашы глухія дзверы, чэрствыя сэрцы, злавесна пагражаюць ператварыць нас у духоўных старцаў і вырадкаў без чалавечага гонару, інтэлігентнасці, сумленнасці. Дзе ж тыя крытэрыі разумнасці і гуманнасці, якія спыняць працэс распаду, дапамогуць рунна ўскаласіцца Бацькаўшчыне, вольна ўздыхнуць народу?

Крытэрыі разумнасці і гуманнасці выпрацаваны гісторыяй развіцця чалавечай цывілізацыі, гісторыяй маральнага і эстэтычнага развіцця чалавецтва. Працэс распаду, які на ўсіх удумных людзей апраўдана наводзіць страх, можа быць спынены толькі сапраўдным народаўладдзем. Толькі яно верне нам і гонар, і сумленне, і інтэлігентнасць, забяспечыць уздым нацыянальнай культуры. Трэба дасягнуць такога палітычнага ладу ў рэспубліцы, калі сам народ будзе гаспадаром свайго лёсу і сваёй Бацькаўшчыны. Апошняе немагчыма без радыкальнага абнаўлення прынцыпаў узаемаадносін паміж рэспублікамі, і народных дэпутатаў БССР у гэтым кірунку чакае непачаты край работы.

ОСТАВАТЬСЯ ЛЮДЬМИ!

«Правда», 6 марта 1990 г.

С каждым днем на душе все более тревожно. Не угаснет пожар межнациональной вражды в одном регионе, как уже воспламеняется в другом. И опять дикие погромы, и опять гнусные насилия, и смерть, и увечья. И страдания тысяч невинных людей, сорванных с обжитых и уютных гнезд... Как говорится: если бы еще лет пять назад кто-нибудь сказал, что дойдет до этого... Но вот — дошло. Стало реальностью нашего перестроечного времени. И все честные граждане озабочены этой реальностью чрезвычайно. «Что же будет дальше? — спрашиваем мы друг у друга. — Надо же что-то делать!» — говорим. Ведь пожар действительно может охватить и еще не охваченные территории. Это свойство пожара. И, может, напрасно некоторые руководители полагают, что их территорий эта беда не коснется.

Не коснется лишь в том случае, если в нашем Союзе республик немедленно, безотлагательно будет что-то очень большое и ладное сделано. То, что надо было сделать давным-давно или хотя бы тех самых лет пять назад — в начале перестройки. Конечно же, я имею в виду решение проблемы межнациональных отношений в СССР, а точнее — проблемы федеративного устройства нашего Союза на подлинно демократической договорной основе. Сегодня, думаю, уже всем должно быть ясно, что без решения этой проблемы ни в чем другом мы сколько-нибудь серьезно вперед не продвинемся. Как, думаю, всем ясно и то, что мы наверняка избежали бы этих печальных и позорных событий последних лет, если бы в самом начале революционного обновления жизни деловито занялись переустройством своей федерации. Но мы словно, извиняюсь, дети, неспособные видеть и понимать реальное положение вещей, занялись с первого дня перестройки в сфере межнациональных отношений тем, чем преимущественно занимались долгие десятилетия до этого, — заклинаниями, увещеваниями, предостережениями и т. д. А события тем временем назревали для державных мужей невидимо.

История уже давно и настоятельно показывает на стрелки часов: пора! Пора дать республикам экономическую и политическую самостоятельность, обеспечить законом их подлинный суверенитет в большой советской федерации, ибо только это позволит нам решить насущные социальные, экологические, культурные и иные проблемы жизни и таким образом снять напряженность в обществе. Не могу, к сожалению, сказать, что сегодня уже видно самое глубокое понимание этого вопроса «на верхах». Иначе — почему же нынешнюю сессию Верховного Совета СССР начали не с вопроса о федерации? Или кое-кто «на верхах» еще полагает, что авось как-нибудь обойдется без существенных перемен в этой сфере, авось все успокоится, уляжется и покатится дальше, как катилось? Тем более, что на сессии совсем явственно слышны голоса отнюдь не в пользу радикального обновления принципов федерации. Ох как еще далеко не все готовы мы понять насущнейшее веление времени! А главное — как далеко не все готовы услышать взывающий к небу голос братьев. Всю жизнь, со студенческих лет, удивляюсь и печалюсь этой странной глухоте, этой неспособности услышать и понять желание других воспользоваться правами, предоставленными самим господом Богом. Да, только лишь законными правами — и не более.

Вот и на проходящей сессии Верховного Совета: еле-еле, с трудом белорусским депутатам удалось вставить в число первоочередных вопрос о государственной программе ликвидации последствий чернобыльской ядерной катастрофы. Хоть на двадцать первое место, дополнительно! Позволительно спросить: как должен реагировать на это народ Белоруссии, для которого этот вопрос не двадцать первый, а первый из первейших? Потому что это вопрос о жизни и смерти народа. Потому что в нашей огромной стране, где тяжелых бедствий немало, более ужасного бедствия нет. Страшно подумать, но безразличие к судьбе десятимиллионного народа столь велико, что поневоле приходишь в отчаяние: неужели планета решила понаблюдать за последствиями Чернобыля в Белоруссии как за чудовищным научным экспериментом: выживет или перемрет это мирное и смирное славянское племя?.. Радиация движется по белорусской земле, как чума, все дальше и дальше. Нужны миллиарды рублей на отселение сотен тысяч жителей, на лечение уже больных детей и взрослых. Эти миллиарды должен немедленно выплатить тот, кто принес неслыханное несчастье и тяжелейший урон народу Белоруссии, кто омрачил ему все мысли о своем будущем.

Я заострил внимание на трагедии моего народа потому, что если уж эта боль не до всех доходит, так что говорить о других бедах-болях наших. А их — много, и от них не избавиться, не решив вопроса о федерации. Возьмем, к примеру, нашу заботу о судьбах белорусского языка и белорусской национальной культуры. Опять же: какая стена глухоты к этой национальной трагедии, или, как теперь многие у нас говорят и пишут, к этому духовному Чернобылю на Белоруссии. Более полувека длилось на глазах всей страны умерщвление белорусского языка, убиение самобытной белорусской культуры. Разве об этом не знали ну, скажем, в Верховном Совете страны или в ЦК КПСС? Не могли не знать. По крайней мере, белорусские писатели вопили об этом и двадцать и тридцать лет назад. И что же всегда читали в ответ на страницах центральной прессы, в высоких докладах и содокладах? «Наш первейший долг — бороться с проявлениями национализма». Крик о спасении родного языка — национализм? Но — так было. Так загонялись внутрь чреватые взрывом болезни.

На заседании нынешней сессии Верховного Совета председательствующий — был такой момент — в сердцах бросил резкий упрек республикам: почему, мол, сами на местах не решаете вопроса, не наводите у себя порядок, почему все надежды возлагаете только на центр? Подумалось: так ведь сколько десятилетий приучали именно к этому — к тому, что все до мелочи решается и предписывается в центре. Сами самостоятельно — ни шагу, ни-ни! Утрируя: даже где какую пуговицу пришить — запрашивали центр. Когда года четыре назад в Верховном Совете БССР обсуждался закон о народном образовании, я поставил вопрос о необходимости исправить ненормальное положение с белорусским языком в школах республики — с тем, чтобы законодательно хоть немного посодействовать возрождению белорусской школы в Белоруссии. И что же? Послали чиновника в Москву, в Верховный Совет СССР, за консультацией. Возвратился товарищ и доложил: нет, нет, в Москве ваше предложение не приняли, сказали, что это будет нарушением Конституции страны. Вдуматься только: на каком языке нам в Белоруссии учить своих детей, точнее — быть или не быть белорусской школе, — сам белорусский народ решить не мог, решали где-то! И после этого высказывали удивление и даже возмущение неблагодарностью «тутэйшых»!.. Недавно, по примеру других республик, в Белоруссии принят закон, давший белорусскому языку статус государственного. Хорошо, конечно. Но введение законов о языках в действие и, следовательно, температура общественного климата в республиках будут во многом зависеть от содержания закона о федерации. Вот почему очень хочется надеяться, что при решении этого главнейшего сегодня вопроса нашего общественного бытия народным депутатам хватит чувства ответственности, государственного ума и мудрости.

Естественно, пока не принят закон о федерации, нужно сделать все, чтобы нигде не разжигалась дальше национальная межусобица, чтобы люди успокоились и поверили в возможность решения сложнейших проблем законным, конституционным порядком. В этой ситуации, думается, могло бы умиротворяюще влиять на настроение взбудораженных сограждан мудрое слово авторитетнейших деятелей культуры, науки, просвещения, искусства и литературы, служителей религии, ведь у всех народов слово таких людей всегда было в чести. Впрочем, это первейший долг всех сознательных граждан любой республики, любого региона страны. Нельзя же, в самом деле, причисляя себя к цивилизованному миру, терять рассудок настолько, чтобы терять и человеческий облик. Опомнимся, люди добрые!

«І НЕ ЗБІЦЦА З ДАРОГІ!»

Адказы на пытанні журналісткі Н. Жалязоўскай. «Звязда» за 15 сакавіка 1990 г.

Ніл Сямёнавіч, яшчэ нядаўна такое і ў сне не магло прысніцца: руйнуецца наш агульны дом — савецкая федэрацыя: то тут, то там успыхваюць міжнацыянальныя канфлікты, ліецца людская кроў, і ў наш лексікон увайшло паўзабытае з ваенных часоў слова «бежанцы»... «Дажыліся, даперабудоўваліся» — усё часцей, як дакор, гучаць горкія словы з людскіх вуснаў. Як адгукаецца на іх ваша сэрца? Каго і што вінаваціць, дзе шукаць выйсце?

Успамінаю свае паездкі ў братнія рэспублікі Саюза, дзе ў мяне багата знаёмых паэтаў і пісьменнікаў, сустрэчы з якімі заўсёды былі хвілінамі радасці. Успамінаю і думаю пра тое, што адбываецца на радзіме маіх сяброў і пабрацімаў сёння. Страшнае штосьці адбываецца, жахлівае. І проста неверагоднае! Цяжка паверыць, што на землях старажытных цывілізацый, у народаў вялікай, прызнанай светам духоўнай культуры, даходзіць да такіх брутальных усплёскаў міжусобнай варажнечы, да такога прыніжэння ўласнай чалавечай годнасці, да такога асляплення сэрца і розуму! Незлічоныя дзівосныя сады паэзіі, музыкі, мастацтва — і тут жа забойствы, нявінна пралітая кроў, рабаўніцтва і вандалізм... У прычынах ужо, бадай, разабраліся. Тут і грубыя перакосін ў нацыянальнай палітыцы, якія мелі месца на працягу ўсіх сямі дзесяцігоддзяў, і недасканаласць палітычных і эканамічных асноў савецкай федэрацыі, і крайняе абвастрэнне многіх сацыяльных праблем — у выніку аслаблення і заняпаду эканомікі, і рэзкае пагоршанне экалагічнай сітуацыі, і недаравальнае занядбанне сфер маралі і 70 культуры, асветы і навукі... А галоўная прычына, можна сказаць, прычына ўсіх прычын — адсутнасць сапраўднага народаўладдзя. Калі б народ быў сам сабе гаспадаром — ён бы да ўсіх гэтых бед-няшчасцяў не апусціўся, арганізаваў бы сваё жыццё найлепшым чынам, таму што ні таленту, ні працавітасці ніякаму народу пазычаць не трэба.

Дзе цяпер шукаць выйсце? Ды напэўна ж, у вырашэнні ўсіх гэтых пералічаных і іншых, не названых, праблем. Вядома, вырашыць іх няпроста, і хутка гэта не зробіцца, але ж надзея ёсць. Галоўнае, што цяпер ад усіх нас патрабуецца, — гэта вялікае цярпенне, мужнасць, спакойная разважлівасць, уменне астудзіць раптоўна ўзбуджанае сэрца. Толькі гэтым можна стрымаць далейшую эскалацыю нянавісці, варажнечы, злобы. Ёсць жа чалавечая мова паразумення, мова згоды, мова дабрыні і справядлівасці! Няўжо яна не пераможа? Павінна перамагчы! Людзі ж мы ўсё-такі!..

«У савецкіх народаў — лёс агульны» — гэты звыклы нам з застойных часоў лозунг сёння патрабуе дапаўнення: але ў КОЖНАГА народа СВОЙ лёс. Лёс беларускага народа прыцярушаны чарнобыльскімі радыенуклідамі. І ягоная будучыня непасрэдна залежыць ад канкрэтнай і хуткай дзяржаўнай рэакцыі на гэта жудаснае бедства. Як вы расцэньваеце той факт, што пытанне аб дзяржаўнай праграме ліквідацыі вынікаў чарнобыльскай катастрофы на сесіі Вярхоўнага Савета СССР разглядаць не паспяшаліся?

Лёс нашага народа ўвогуле такі, што, мабыць, ніякі іншы народ яму не пазайздросціць. Асабліва сёння. Бяда на нашу зямлю, на нас звалілася нечуваная. Своечасовай, неадкладнай дзяржаўнай рэакцыі на гэту бяду, на вялікі жаль, не адбылося. Ці панясуць вінаватыя ў гэтым хоць маральнае пакаранне — пытанне, вядома, істотнае. Але сёння значна важней іншае — ці аказваецца рэальная дапамога людзям, якія апынуліся ў бядзе? Ці арганізаваны належным чынам клопат пра іх здароўе?

Чытаем, чуем, што сёе-тое робіцца — і па адсяленню людзей з забруджанай тэрыторыі, і па забеспячэнню іх чыстымі прадуктамі. Ведаем, што прынятая дзяржаўная праграма па ліквідацыі паследкаў чарнобыльскай аварыі выконваецца пакуль вельмі слаба. На яе поўнае ажыццяўленне патрэбна 16,5 мільярда рублёў. Сама рэспубліка можа знайсці ў сябе толькі невялікую частку ад гэтай астранамічнай сумы.

Значыць — на каго надзеі? На ўсю краіну, зразумела. І на цэлы свет, — не будзем саромецца сказаць уголас гэта. Свет ужо ведае — хоць нарэшце, напрыканцы чацвёртага года! — у якім мы, беларусы, знаходзімся становішчы. Будзем шчыра ўдзячныя, калі яго вялікае сэрца адгукнецца болем і спагадай. Але ў першую чаргу мы чакаем дапамогі ад урада краіны. І, вядома ж, крыўдна, што на цяперашняй сесіі Вярхоўнага Савета СССР наша пытанне будзе разглядацца па парадку толькі 21-ым. Крыўдна таму, што нам дарагі кожны дзень. У што абыходзіцца дзень жыцця пад радыенуклідамі для здароўя нацыі, для лёсу яе генафонду — сёння пра гэта навука дакладна сказаць не можа. Пра гэта мы, цямнеючы душой і праклінаючы долю, можам толькі гадаць.

Гэта — па-першае. Па-другое, кожны лішні дзень прамаруджання, якое ўспрымаецца няшчаснымі людзьмі як бяздзейнасць, вельмі дрэнна адбіваецца на настроях беларускага грамадства, павышае і без таго высокую напружанасць. Вядома, легендарнае цярпенне нашага народа стрымлівае яго і гэтым разам. Але ж, пэўна, да пары да часу? І дзяржаўныя мужы павінны гэта разумець.

Ніл Сямёнавіч, цяпер усе мы, як у беспаветранай прасторы без кіслароду, задыхаемся ў атмасферы ўсеагульнай нелюбові, недабрыні, непавагі: Злачыннасць, жорсткасць, нецярпімасць да бліжняга дасягнулі апагея. Відавочна, што апроч ядзернага Чарнобыля сёння Беларусі пагражае і Чарнобыль духоўны. Сярод шматлікіх прычын, якія давялі нашага супляменніка да здзічэння, на мой погляд, самая галоўная — заняпад роднай культуры. Мабыць, ніводная рэспубліка не панесла такіх велізарных духоўных страт, як Беларусь. Ці верыце вы, што яшчэ можна нешта зрабіць, каб уратаваць беларускую культуру? Як быць, калі народ не ведае, хто такі Францішак Скарына, саромеецца роднай мовы, не давярае свайму сумленню — творчай інтэлігенцыі і наогул у будучыню глядзіць толькі праз поўны прылавак?

Безумоўна, сучасны стан беларускай духоўнай культуры варты жалю. Як мне ўжо даводзілася гаварыць — яна існуе ў нас у выглядзе якойсьці этнаграфічнай даважкі. Яна не з'яўляецца на сваёй зямлі асноўнай, пануючай — як гэта мы бачым у любой краіне свету, яна не вызначае духоўнае аблічча нацыі, і гэта ёсць вялікая недарэчнасць, нейкая пачварная грымаса гісторыі.

Да апошняга часу ў нас, калі заходзіла — на любым дзяржаўным узроўні — размова пра неабходнасць уздымаць і развіваць духоўную культуру, то мелася на ўвазе якаясьці культура наогул, канкрэтны змест у гэта слова не ўкладаўся, а «культура наогул» на практыцы аказвалася часцей за ўсё гэтак званай культурай масавай, той страшэннай дзікай пошасцю, якая працягвае дабіваць культуру сапраўдную, высокую, нацыянальную, а разам з ёй — дабіваць і апошнія астаткі здаровай народнай маралі, эстэтыкі, духоўнасці.

Ці веру я, што нашу самабытную беларускую культуру можна адрадзіць? Глыбока перакананы ў гэтым! І мы гэта зробім, мы мусім гэта зрабіць, бо іначай ніколі не вылезем з адсталасці. Развіццё нацыянальнай эканомікі можа быть паспяховым толькі ў непарыўнай супрэжанасці з развіццём нацыянальнай культуры. Сувязь і залежнасць тут вельмі глыбінныя, у кароткай гутарцы гэтага ўсяго не растлумачыш, але галоўнае запомніць варта: толькі тая чалавечая душа, якая выпешчана мовай, песняй, казкай, гукамі і фарбамі зямлі, дзе яна нарадзілася або прыжылася, якая адчула сваё натуральнае выяўленне ў мове і песнях гэтай зямлі, — толькі тая душа прасякнецца і сапраўдным клопатам пра зямлю-матухну, і будзе гаспадарыць на ёй абачліва, разумна, мудра, а значыць — і зажыве багата, заможна.

Цяпер ва ўсе галасы мы загаварылі аб тым, што для развіцця культуры неабходны сродкі, грошы, што трэба рэзка павялічыць лічбу ў адпаведнай графе бюджэту. Бясспрэчна, трэба, іначай размовы застануцца размовамі, і толькі. Але гэта яшчэ не ўся праўда, і калі забыць пра адну «дробязь», дык і вельмі вялікія грошы не дапамогуць. Чаму? А таму, што гэтыя вялікія грошы могуць пайсці на тую самую культуру масавую, г.зн. на бескультур'е. Прасцей кажучы — вылецяць у трубу. Грошы — і вялікія, і малыя — трэба выдаткоўваць на развіццё нацыянальнай культуры. Зразумела, не толькі беларускай. Трэба падтрымліваць і духоўную творчасць іншых нацыянальных груп насельніцтва.

І яшчэ адна элементарная ісціна, пра якую трэба абавязкова помніць: адраджэнне беларускай культуры немагчыма без адраджэння гістарычнай памяці і нацыянальнай самасвядомасці. Так што пачынаць трэба з гэтага — з вывучэння палітычнай і культурнай гісторыі беларускага народа.

Што ж датычыць даверу творчай інтэлігенцыі ў нас — дык тут застаецца толькі цяжка ўздыхнуць. Леташнія выбары паказалі, які гэты давер, сёлетнія, мяркуючы па выніках першага этапу, тое самае пакажуць. Сумна і горка! Калі ж мы станем сапраўды цывілізаванай, культурнай нацыяй?

Нярэдка можна пачуць, што «грамадзянская вайна» перакінулася ўжо і на творчыя саюзы, у прыватнасці на літаратуру, і што не выключэнне і Саюз пісьменнікаў Беларусі. Якая ваша думка наконт гэтага?

Тое, што сёння адбываецца ў вялізнай (звыш 4 тысяч членаў) пісьменніцкай грамадзе РСФСР, асабліва — у яе маскоўскай і ленінградскай арганізацыях, мяне асабіста засмучае надзвычай. Раскол там паглыбляецца з кожным днём, і ўсё больш абвастраецца тое, што вы называеце «грамадзянскай вайной». Не ўнікаючы ў прычыны гэтай вельмі шкоднай для грамадства міжусобіцы, скажу толькі адно: прыйдзе час, калі за некаторых сённяшніх «змагароў» іх нашчадкам будзе сорамна. За тых, хто дазваляе сабе цынічнае зубаскальства, ёрнічанне там, дзе павінен быць шчыры і глыбокі боль, за тых, хто відочна пераступае мяжу ўласцівай сапраўднаму інтэлігенту талерантнасці і даходзіць да небяспечных абагульненняў. На вялікі жаль, «водападзел» праходзіць не паміж талентам і бяздарнасцю і не паміж культурай і невуцтвам... Характар спрэчак паказвае, што прычыны канфрантацыі трэба шукаць па-за межамі эстэтычнага — яны там, дзе ўжо трэба гаварыць пра светапогляд і мараль, пра ідэалогію і палітыку...