Талісман: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

Кажуць, падпісанне Дагавора можа быць з нашага боку толькі тактычным ходам: маўляў, падпішам, атрымаем нейкія эканамічныя выгады, атам паглядзім, ці ратыфікаваць яго, — можа, і не ратыфікуем, і ён не будзе мець сілы. Баюся, што гэта — у лепшым выпадку — вялікая наіўнасць. Так не будзе, паважаныя калегі. Сказаўшы А, давядзецца сказаць і Б. Там ужо само развіццё падзей прымусіць нас зрабіць наступны подпіс.

Кажуць, без гэтага Дагавору мы не зможам выйсці з эканамічнага тупіка. Дык выходзіць, уся наша эканоміка трымаецца выключна на ваенна-прамысловым комплексе, што ўся яна спрэс мілітарызаваная? Калі так — дык што гэта за эканамічны курс для невялікай міралюбівай краіны? У такім разе трэба неадкладна заняцца канверсацыяй. Трэба ўзяць курс на дэмілітарызацыю нашай прамысловасці. У іншых нейтральных краінах прамысловасць мірная. Няўжо за стагоддзі Беларусь мала напакутавалася, мала паклала ахвяр ад мілітарызму і ваеншчыны? Няўжо нам не хапіла гэтых ваенных гарадкоў з палігонамі, якімі літаральна нашпігавана тэрыторыя рэспублікі? Наш народ столькі панёс страт ад чужой ваеншчыны, што заслужыў спакою, міру, нейтралітэту на тысячу гадоў наперад. Замест таго, каб цвёрда праводзіць лінію на вывад замежных войск і ядзернай зброі з Беларусі — мы хочам, падпісаўшы Дагавор, даць новыя магчымасці для новых ваенных гарадкоў і палігонаў. Уступаць у ваенны блок з дзяржавамі, адны з якіх знаходзяцца ў стане вайны ўжо сёння, а другіх становішча болын чым няпэўнае, — гэта крок неабачлівы, вельмі рызыкоўны, вельмі небяспечны. Няўжо гэта можна ігнараваць, закрываць на гэта вочы? Калі мы яго зробім — гэта будзе крок памылкова-трагічны.

Кажуць, падпісанне Дагавору — акт фармальны і ён нічым не пагражае нейтралітэту і незалежнасці Беларусі. Маўл яў, Беларусь будзе заставацца суверэннай і ўсе пытанні свайго дзяржаўнага жыцця будзе вырашаць самастойна. Выбачайце, але гэта наіўныя ілюзіі. Дазвольце нагадаць некаторыя вядомыя факты з нашай гісторыі. У 1386 г. Каралеўства Польшча і наша тагачасная дзяржава Вялікае Княства Літоўскае ўтварылі нібыта чыста фармальны, на дынастычна-персанальнай аснове, палітычны саюз — ці як тады называлі унію, — ад назвы беларускага горада Крэва яна была названа Крэўскай. Яе прывіталі беларуска-літоўскія князі, феадалы, шляхта: маўляў, на нашы правы, на нашы ўнутраныя справы замаху няма, а тым часам ад ворагаў, ад немцаў-крыжакоў мы і Польшча будзем абараняцца супольна, разам. I што ж было далей? Трохі-патрохі такое суіснаванне дзвюх самастойных дзяржаў пачало ўспрымацца як адно палітычнае цэлае з відочна пераважным, рашаючым голасам Полынчы. Цягнулася гэта доўга, але кончылася тым, чым непазбежна павінна было кончыцца: ліквідацыяй Вялікага Княства як незалежнай дзяржавы, поўнай стратай ёю сваёй незалежнасці. На Люблінскай уніі ў 1569 г. была ўтворана Рэч Паспалітая, у якую Вялікае Княства ўвайшло як бяспраўная частка яе тэрыторыі. Гэта — адна з самых трагічных, самых чорных дат у гісторыі Беларусі. Пасля гэтага апалячванне і акаталічванне беларускага насельніцтва, разбурэнне і зруйнаванне беларускай культуры, мовы, самога духу беларушчыны пайшло нечувана шпаркімі тэмпамі.

У старых кнігах па гісторыі Беларусі цікава апісана, як праходзіла падпісанне гэтай Люблінскай уніі. Сойм цягнуўся амаль паўгода. Паслы Вялікага Княства — па-сённяшняму дэпутаты — разумеючы, якая страшная небяспека насунулася на іх дзяржаву, бунтавалі, пакідалі сойм, раз'язджаліся і зноў прыязджалі, і ўрэшце рэшт былі зломлены. "Беларускія паслы Хадкевіч, Радзівіл і іншыя малілі караля і палякаў не крыўдзіць іх дзяржаву". "Яны кінуліся на калені з плачам перад Жыгімонтам, просячы яго не губіць дзяржаву, не аддаваць яе ў польскую няволю. Але і кароль і палякі невыказалі спагады. Жыгімонт загадаў ім прыняць вунію і прысягнуць Польшчы".

Адна з найвялікшых і магутных па тым часе еўрапейскіх дзяржаў перастала існаваць.

Так, мы сёння хвалюемся, больш таго —вельмі трывожымся, каб не страціць тое, да чаго так доўга ішлі — нашу незалежнасць. Можа, не лішне будзе пацікавіцца, што думалі пра нашу незалежнасць вялікія сыны Беларусі тры чвэрці стагоддзя назад? У 1919 г. Янка Купала, сцяганосец нацыянальнага адраджэння, пісаў у артыкуле "Незалежнасць": "Калі гаварыць аб незалежнасці якой-небудзь новай дзяржавы, (...), то гэта, здаецца, так і трэба, так і павінна быць. Незалежная Польшча, Літва, Украіна, Латвія і г.д. — усе яны маюць права на гэта, усіх іх можна прызнаць, можна нават і дапамагаць ці то фізічна, ці маральна, і незалежнасць гэтых дзяржаў не выклікае ніякіх спрэчак. А вось загаварыце вы аб беларускай незалежнасці... Тут вам цэлую кучу нагавораць усялякіх перашкод, недарэчнасцяў, што аж вушы вянуць слухаючы. На ўсякую іншую незалежнасць кожны з вамі згодзіцца, абы толькі не на беларускую.

Дык чаму ж так страшна наша незалежнасць?"

Пытанне Купалы і сёння патрабуе адказу — чэснага, адкрытага, без ніякіх агаворак і недарэчнасцяў. Чаму і сёння многім так не да душы, так не падабаецца дзяржаўная незалежнасць Беларусі? Не падабаецца, бо іначай не ўзнікла б пытанне пра Дагавор аб калектыўнай бяспецы. У свой час Вярхоўным Саветам было прынята разумнае, я сказаў бы, мудрае рашэнне — Беларусь назаўсёды павінна стаць дзяржавай суверэннай, без'ядзернай і нейтральнай, якая не далучаецца ні да якіх ваенна-палітычных саюзаў, ні да якіх калектыўных дагавораў аб бяспецы. Цяпер, падобна, розум і мудрасць хочуць пакінуць нас.

Шкада, што столькі часу і сілы траціцца намі на гэта "вайсковае" пытанне — замест таго, каб усе намаганні пакласці на вырашэнне эканамічных, сацыяльных і экалагічных праблем. Што нам трэба перш за ўсё рабіць?

Перш за ўсё — усім да аднаго павярнуцца тварам да вёскі, да праблем сельскай гаспадаркі, без вырашэння якіх усё астатняе можа страціць сэнс. За апошні час я колькі разоў чытаў і чуў па радыё выступленні майго даўняга знаёмага, вядомага кіраўніка калгаса Васіля Гарошкі. Чытаў, слухаў і думаў: няўжо гэта не ўзрушыць, не ўстрывожыць, калі хочаце — не нагоніць страху на ўсіх нас, на Урад, на Вярхоўны Савет, на ўсё грамадства? Чаму ж мы ў першую чаргу не займаемся гэтымі гаспадарчымі праблемамі — як выжыць, як забяспечыць краіну прадуктамі харчавання, каб не дайшло да галоднага мору?

Што трэба яшчэ? Неадкладна скасаваць на тэрыторыі Беларусі тыя, яшчэ ўсесаюзныя, законы, па якіх Беларусь страшнымі тэмпамі ператвараецца ў краіну гандляроў-тарбешнікаў, цынічных спекулянтаў, гарлахватаў-мафіёзі, махляроў і жулікаў, расперазаўшыхся забойцаў і рабаўнікоў. Трэба прыняць новыя, свае законы і аб кааперацыі, і аб прадпрыемствах, і аб сродках масавай інфармацыі і іншыя. I трэба законы выконваць. I прыклад у гэтым павінны паказваць кіраўнікі дзяржаўных прадпрыемстваў, устаноў і службаў — на ўсіх узроўнях.

ЛЁГКА, ЯК НОС АБЦЕРЦІ...

"Народная газета" за 21 красавіка 1993 года

З маральнасцю ў нашым грамадстве сталася штосьці вельмі нядобрае, нават страшнае. Кожны дзень на кожным кроку можна бачыць мноства прыкладаў таго, як яна ігнаруецца, як людзі самі прыніжаюць і растоптваюць сваю чалавечую годнасць. Самае сумнае, што і людзям адукаваным, так бы мовіць — ад навукі і культуры, пераступіць праз яе гэтак жа лёгка, як, выбачайце, нос абцерці.. Вось калі яно пачало вылазіць з нутра вонкі, напаверхню — усё тое брыдкае, што дзесяткі гадоў накоплівалася ў душах за рэжымам Хлусні і Страху, што ўвайшло ў плоць і кроў і перадалося з генамі нашчадкам. Пачварству гэтаму спраўна служаць многія сучасныя газеты, прычым, як "правыя", так і "левыя". Адчуваю гэта на сваёй уласнай скуры. Некаторыя проста навыперадкі спяшаюцца выплехнуць на маё імя калі не цэбар, дык хоць чарпак бруду.

Агідная, мушу сказаць, справа — публічна рэагаваць на беспардонную хлусню і злосныя паклёпы. Звычайна я стараюся не звяртаць на іх увагі і спакойна сам сабе кажу: Хай брэіцуць! Хай парадуюцца сваёй смердзякоўскай радасцю. Цябе ад гэтага не ўбудзе. I праўды на свеце таксама. Напісаў жа калісьці мой сябар, балгарын Андрэй Германаў:

Нішто паклёпу не стрымае. Ды праўда ўсё-такі жыве. Паклёп душу мне раз'ядае. Ды праўда ўсё-такі жыве. Абрабаваны, апляваны, я знедужэў і паміраю. Але й паклёпнік мой канае! А праўда ўсё-такі жыве!

Паўтараю: найболын уражвае тое, з якой незвычайнай лёгкасцю інкрымінуеццаневінаватаму віна, як бесцырымонна прамаўляе корць абразіць, зняважыць, начапіць ярлык, напаскудзіць.

Можна, напрыклад, на ўвесь былы СССР паведаміць, як гэта зрабіла летась газета "Коммерсанть", што ў будынку ЦК КПБ пасля высялення адтуль партыйцаў знайшлі “донос на своих братьев-писателей”, пісаны таксама «писателем», цяперашнім членам Прэзідыума Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь. I хаця ні ў адным архіве свету няма ні адной тваёй паперкі, якая хоць бы чым-небудзь напамінала данос, — няважна! Справа зроблена. I досыць прафесіянальна. Нават у суд не падасі, бо — імя ж тваё не названа. Цяпер — церабіся, думай, як будзеш адмывацца. Скажы гэтаму пісаку: “Ты — паклёпнік!” — дык ён жа і не пакрыўдзіцца. Ён жа не разумее, што гэта значыць — паклёпнік. Успрыме, як быццам яму сказалі: "Ты — жартаўнік, таварыш!" А яшчэ ён ведае, што ў грамадстве яго за гэта не асудзяць. Многія — наадварот — нават парадуюцца. Ды яшчэ як!..

У дадзеным выпадку якраз так і было. Тую паклёпніцкую пісаніну адзін адказны дзеяч культуры размножыў на ксераксе і разаслаў у канверціках найбольш вядомым "братьям-пнсателям" — адрасоў гэтак на сотню. Маўляў: калі празявалі і не чыталі — дык пачытайце і ведайце! А то, можа, добра думаеце пра гэтага свайго калегу і паважаеце яго... А ён — бачыце?..

Нядаўна, сярод многіх іншых, паявілася ў друку яшчэ адна адрасаваная мне інсінуацыя з тых, што абысці моўчкі немагчыма — надта ж нядобра пахне! Нават на фоне ўсёй шавіністычнай тухляціны выдзяляецца!..

Прафесар педагагічнага інстытута замежных моў В.Акулаў наважыў унесці свой уклад у масавую фабрыкацыю інсінуацый і прад'явіў мне — ні болып, ні менш — абвінавачванне ў русафобіі, г. зн. у нянавісці да рускіх — да рускага народу, рускай мовы, рускага насельніцтва ў Беларусі ("усесаюная" газета "Набат" за 8 сакавіка б.г., рэдактар нехта В. Якавенка). Даказваць каму б то ні было, што гэта паклёп, што на русафобію я ніколі не хварэў і не хварэю, — лічу для сябе зневажальным і рабіць гэтага не стану. Людзі сапраўднай рускай культуры, якія даўно і добра ведаюць мяне, у тым ліку выдатныя, буйныя мастакі слова, паэты і пісьменнікі, не кінуць мне папрок у недахопе павагі і любові да рускіх братоў, рускай культуры і мовы, як, зрэшты, не зробяць гэтага і добрыя людзі ў іншых краінах, што гавораць і пішуць на іншых багаславёных мовах. Успамінаю, з якім разуменнем і спачуваннем успрымаліся ў Маскве на пісьменніцкіх пленумах мае выступленні, у якіх мне даводзілася гаварыць аб крайне бядотным становішчы беларускай мовы ў Беларусі, выгнанай з усіх устаноў і арганізацый — ад калгаснай канторы да ЦК КПБ і Савета Міністраў, з літаральна ўсіх гарадскіх, пасялковых і многіх вясковых школ рэспублікі, з болылай часткі рэспубліканскіх перыядычных выданняў, радыё- і тэлепраграм. Але хіба гэта дзіўна, што інтэлігентныя людзі падзяляюць твой клопат, твой боль, бачачы нечуваныя бясчынствы, што творацца ў адносінах да мовы 10-мільённага народа? На тое яны і інтэлігентныя людзі. Не могуць жа яны вітаць вынікі нялюдскай імперскай палітыкі "зліцця ўсіх моў і нацый", палітыкі, якая была паклікана забіць жывую душу народа. Яны — не могуць, а паны Акулавы — могуць. Сумна, што чалавек, які можа так бессаромна і развязна падвярстаць пад русафобію натуральны і законны пратэст супроць русіфікацыі Беларусі, выдае сябе за прадстаўніка рускай інтэлігенцыі.

У сваім няўрымсным жаданні прыпісаць мне русафобію і тым самым хутчэй стварыць у рэспубліцы праблему міжнацыянальнага супроцьстаяння, прафесар В.Акулаў не спыняецца нават перад самай брутальнай хлуснёй. У названай газеце ён «ничтоже сумняшеся» сцвярджае; што Ніл Гілевіч — цытую: "Три или четыре года назад опубликовал стихтворение, смысл которого можно было бы выразить так: русский язык, конечно, велик и могуч, но есть русские предпочитают белорусскую картошку". I далей: "Теперь благодаря Гилевичу мы будем знать, что свиньи, которых поедали россияне, откармливались белорусской картошкой".

Ну, што, паважаны чытач? Як любіла казаць адна бабуля: "Крэпенька?" Здорава ўрэзаў прафесар гэтаму махроваму нацыяналісту, ці не праўда? Не спяшайцеся, аднак, з высновамі. Рэч у тым, што ніколі падобнага пошлага глупства ні ў вершах, ні ў прозе Ніл Гілевіч не пісаў. Не толькі тры ці чатыры, але і сорак чатыры гады назад, калі быў малады і зялёны. I не пісаў таму, што — падкрэсліваю для вас, пан Акулаў — не мог такое напісаць. Проста — не мог, і толькі. Так ужо, на шчасце, быў з дзіцячых гадоў выхаваны. У тым ліку — і вялікай рускай літаратурай. Няма ў мяне такіх вершаў, пан Акулаў, няма. Калі падобныя "сцішкі" наогул ёсць у прыродзе, то іх аўтарства належыць або нейкаму прымітыўнаму недарэку або палітычнаму правакатару.

Спачуваю пану прафесару, але выходзіць, што ягомосць з усім сваім самаўлюбёна-напышлівым "глаголанием" сеў у лужыну. Давядзецца яму паказаць свету мае вершы пра свіней, расіян і беларускую бульбу. Іначай людзі скажуць, што і ён, гэта самае, выбачайце... паклёпнік. А ён жа, у адрозненне ад іншых пісакаў, разумее, што азначае гэта слова.

Р.S. Хацеў бы дадаць, што брудныя інсінуацыі ў друку — не самыя бяздумныя і хамскія дзеянні "ворагаў беларушчыны" (Купала), беларускай мовы і культуры, беларускай дзяржавы. Ёсць рэчы і болып агідныя і больш небяспечныя для справы палітычнай стабілізацыі нашага грамадства. Нядаўна адзін прафесар (так, так, без дву косся!) пазваніў па тэлефоне і не вельмі паслухмяным ад перабору языком і на адмыслова прафесарскім лексічным узроўні прахрыпеў: "Заткнитесь, пока не поздно, со своей белорусской незалежностью и своей государственной мовай. А не то размажем вас по стене!.." Вось так, мае дарагія сябры. Па сцяне — і толькі! Як размазалі сотні тысяч душ лепшых сыноў і дачок Беларусі. Самых сумленных і самых верных свайму народу.

ШАНОЎНЫЯ, ПАВАЖАНЫЯ, СЎНІМІЦЕСЯ!..

«Народная газета» за 29 чэрвеня 1993 года

Зноў пра тое ж — пра што гаворыцца ў нашым друку амаль кожны дзень, хаця — калі ўдумацца-прызадумацца — можна было б ужо і спыніцца. Павінна ж, нарэшце, стаць відочнай бессэнсоўнасць далейшых аспрэчванняў таго, што з'яўляецца гістарычнай справядлівасцю. На жаль, многія грамадзяне спыніцца не хочуць. Адны з іх — шчыра памыляюцца і гэтак жа шчыра непакояцца, другія — хітруюць, і запалохваюць уяўнымі страхамі, і нават адкрыта падбухторваюць. Другіх — не так і многа, але яны вельмі актыўныя...

Пра што размова? Пра — трэба ці не трэба, каб у Рэспубліцы Беларусь была яшчэ адна дзяржаўная мова: паралельна з беларускай — і руская.

Маё глыбокае перакананне: сёння, падкрэсліваю — сёння ўвядзенне дзяржаўнага двухмоўя ў нас паралізуе працэс беларускага нацыянальнага адраджэння, бо адкіне ўсю моўную сітуацыю назад, у старыя часы, бо сёння, загнаная за цэлыя стагоддзі на задворкі грамадскага жыцця, беларуская мова не вытрымае канкурэнцыі з рускай. Значыць, каб уратаваць нашу мову, а тым самым — усю нашу культуру і саму нацыю, трэба забяспечыць ёй, хаця б на некалькі дзесяцігоддзяў пануючае ў дзяржаве становішча. Абавязкова! I ў гэтым няманіякай пагрозы для мовы рускай і для нашай дружбы з братнім рускім народам.