Вершалінскі рай: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

К таму часу паміж госцем ды прысутнымі ўстанавілася свойская атмасфера. Які б ні быў на ім касцюм, ідэальна накрухмаленая кашуля, а даўзёрны Саваоф зблізку аказаўся звычайным старым з сівымі рэдзенькімі вусамі ды цьмянымі вачыма. Людзі ўжо сталі гаварыць яму, што набалела.

Спатыкалі галаву дзяржавы асаднікі, купцы, чыноўнікі, яўрэі, рускія эмігранты, рабіны I папы, толькі не было нікога з немцаў, хоць у Гродне жыло іх тысяч з пяць. Прафесар Ядкоўскі стаў дакладваць:

— Як толькі ў Германіі да ўлады дайшоў Гітлер, нашыя немцы адразу наладзілі трыумфальны марш, пане прэзыдэнце! З факеламі, паленнем кніжак на плошчы, разгромам яўрэйскіх крамаў... I ўвогуле — што нас чакае? Гітлер матарызуе армію, будуе авіяцыю, а мы ўсё спадзяёмся на коней!

У напружанай цішыні прэзідэнт абвёў усіх сумнымі вачы-ма, памаўчаў. Затым у магістраце прагучаў славуты маналог галавы польскай дзяржавы, запісаны стэнаграфісткай для нашчадкаў як глыбіня мудрасці дзяржаўнага мужа сваёй эпохі.

— Панове, роля каня для патрэб сухапутнай арміі не змянілася! Раптоўная механізацыя — толькі мода з усімі яе недахопамі. Пры першым сутыкненні з рэчаіснасцю гэтая мода не вытрывае экзамену. Страшна сабе ўявіць стокіламетровую калону машын, расцягнутых на беднай сетцы нашых дарог! Звычайнага кювета машына не пераадолее, а для гнядога ён — забава! Што атрымаецца, калі з флангаў наскочыць кавалерыйская дывізія на бездапаможную кішку гэтых латвапальных скрыначак запалак?

— Рубакі нашыя пашаткуюць іх на капусту! — падсказаў Бэрбэцкі.

— Катастрофа немінучая! Авіяцыя? Небяспека ад бамбардзіровак не большая, чым пры пераходзе вуліцы, калі вы рызыкуеце трапіць пад машыну! Няхай Гітлер матарызуе армію, няхай выпускае з канвеераў скрыначкі запалак нашым уланам!.. А факельныя маршы ва ўсёй Польшчы заўважаныя. Міністар замежных спраў увайшоў у кантакт з Берлінам, і там урачыста пакляліся такіх эксцэсаў не паўтараць. У банках Трэ-цяга Рэйха — ні грама золата! Іхняя эканоміка вось-вось збанкрутуе з-за валюты, і Гітлер пагарыць!

— Колькі мы гаворым аб фінансавым краху Германіі, а жыццё ў ёй цячэ сваім руслам! — зноў не вытрываў біёлаг.— Германія развівае гаспадарку, зброіцца і знаходзіць каласальныя сродкі на субсідыі! Усё, чаму нас вучылі прафесары эканомікі — пра золата, валюту і яе курс, гандлёвы баланс, што мелася быць непарушнай асновай дзяржавы, на прыкладзе дыктатарскіх урадаў,— аказалася фікцыяй!

Высокі госць загаварыў з раздражненнем:

— Я цаню, панове, вашыя клопаты аб Прынёманшчыне, але вы верце свайму прззідэнту. Я трымаю ў руках усю інфармацыю. У мяне дастаткова трэніраваныя мазгі! Я кожны дзень езжу на веласіпедзе, трымаю сябе ў форме, таму быстра схопліваю сэнс з'явы і прымаю патрэбныя захады!..

Староста запрасіў прэзідэнта ў банкетную залу, дзе з цэлым аддзяленнем сваіх афіцыянтаў чакаў іх у фраку сам гаспадар рэстарана «Еўропа» пан Пытко.

За абедзенным сталом з сервізамі, пазычанымі ў князя Друццо-Любецкага, дзелавая размова прадоўжылася.

Прэзідэнту спатрэбіліся каыдыдатуры заслужаных грама-дзян для ўзнагароды ардэнамі і медалямі. Людзей спецыяльна падбіралі рознай веры і маёмасці. Староста з мэрам кандыдатуры называлі, госць ківаў галавой, а сакратар заносіў прозвішчы ў спісак.

— Паляка Юзэфа Ёдкоўскага — за раскопкі!

— Яўрэя Бэрку Старапольскага за будаўніцтва фабрыкі гродзенскіх веласіпедаў «Вільк» — 700 машын у год!

— Рускага, царскага генерала ў адстаўцы Трусава за ахвяру 1000 злотых на будаўніцтва дома «Стжэльца»...

— Панове, не забудзьце даць аднаго беларуса! — напомніў прэзідэнт.— Яны з украінцамі ўсё крычаць, што іх крыўдзім!

— Прапаную мужыка з-пад Крынак, ад якога сёння была пара дэлегатаў з падарункамі! — падсказаў староста.

...Нарэшце па вуліцах горада працокалі сотні капытоў — к магістрату на белых конях ехаў эскадрон сувальскіх улан. Падкаціла чорнае, бытта выцесанае з адной бліскучай брылы антрацыту, ландо на гумовым хаду. Гэтым фаэтонам ездзіў яшчэ губернатар, славуты Сталыпін. Ім карыстаўся кайзер, заняўшы ў 1915 Гродна. Запрагалі яго і Пілсудскаму, калі маршал па дарозе ў Друскенікі начаваў у Гродне. У пажарнай камандзе для гістарычнага фаэтона спецыяльна адкормлівалі чацвёрку гнядых.

Трымаючы цыліндры падкладкай з крэмавага шоўку ўверх, Стэмпоўскі са старостам падсадзілі прэзідэнта ў гістарычнае ландо, узлезлі самі ды прымасціліся «візаві» госцю. Не азіраючыся, староста пнуў фурмана зонтам у спіну. Стары дзед з маршальскімі вусамі папусціў раменныя лейцы, па-мазурску кінуў:

— Вічта, вё-о!..

Перабіраючы, нібы пальчыкамі, нагамі, чацвёрка застаялых звяроў лёгка кранула фаэтон, і яго гума зашуршала па каменях. Прагучала вайсковая каманда — за ландо з флажкамі на жалезных дзідах выцягнуліся двума лініямі ўланы.

Маляўнічы караван адправіўся на развітальны аб'езд горада, дзе на тратуарах стаялі перапоўненыя маладым патрыятызмам «стжэльцы» з гімназістамі. Яны не маглі дачакацца, калі можна будзе крычаць, махаць флажкамі ды сыпаць паперкі.

На вуліцу выйшла і ўся паліцыя. Сёння яна была нязлосная, занятая важнасцю гістарычнага моманту. Вартаўнікі дзяржаўнага парадку з пасачкамі пад барадой сачылі цяпер уважліва, каб людзі не вылазілі з тратуараў на брук. Яны чакалі запаветнага моманту, каб злавіць позірк высокага госця. Да страшаўцаў нікому не было снравы.

Нашы «тэбэшоўцы» нагледзеліся на панскі карнавал уволю. Назбіраўшы малым братам, сёстрам ды пляменнікам поўныя кішэні каляровых паперак, страшаўцы завулкамі адправіліся на станцыю.

На пероне ўжо даўно блішчалі свежым лакам і ні-келіраванымі ручкамі вагоны кур'ерскага. Уздоўж пульманаў, як на расстрэл, выстраіліся амярцвелыя чыгуначнікі. Ля будынка вакзала пана прэзідэнта чакала вузкае кола з вышэйшага свету. Генерал Бэрбэцкі раздаў дзецям дубцы і малых муштраваў:

— Рота, слухай маю каманду!.. На пля-чо!.. К на-азе!.. Шагам — арш!..

Кожны гараднянін ведаў, што маршал Пілсудскі меў звычку лавіць у парку дзяцей і так забаўляцца: на малпаванне здзяціненага генерала сабраныя не звярталі ўвагі. Расфуфыра-ныя дамы ні на секунду не забывалі, што толькі ім выпаў гонар стаяць тут. З дрыжаннем сэрца яны стараліся сабе ўявіць, якое ўражанне зробяць уборам, прычоскай і пекнымі дзецьмі на вы-сокага госця. З заміраннем душы гадалі, ці будуць мець гонар звярнуць на сябе ўвагу іхнія мужыкі, ды смакавалі асалоду, з якой стануць заўтра размалёўваць падзею перад знаёмымі.

Галаваром іншай групы быў камандуючы вайсковай акругі — генерал Румболь.

Заслужаны легіянер і ўладальнік пары маёнткаў вёў сябе незалежна: інтэлігентны твар жывога і энергічнага пана не выказваў ні страху, ні хвалявання. Яго аксельбанты, сярэбраныя зігзагі ды лак на рамянях блішчалі крыштальнай свежасцю, а дапасаваны да зграбнай фігуры мундзір рабіў Румболя статным і маладым.