Пабуджаныя: читать книгу онлайн полностью и бесплатно

Калі ўсе паслухмяна хітнулі галовамі, маленькі i шчуплы Дзядзя паказаў рукою на тых, хто быў у масках:

— Вы застаньцеся, перакінемся словам-другім пра асобныя дэталі, a астатнія — вольныя...

7.

Васілевіч i Шуляк вярнуліся з Петраграда на пачатку снежня, калі ўжо ўволю адцубанілі сваё дажджы, адшумеў-нагуляўся сыры цяжкі вецер, нарываючы сіберны холад i вадзяністы снег, калі адстояліся цёмныя, глухія i непрытульныя піліпаўскія ночы, спала, счарнела лісце, калі пачаў нарываць марозны вецер.

Васілевіч адразу з вакзала (быў яшчэ з чамаданам) прымчаў сюды, да Лашковіча i Нямкевіча.

— А дзе Максім? — нават не павітаўшыся, запытаў ён.

— Усе гэтыя дні з Рак-Міхайлоўскім i Еўзікавым фармуюць беларускія палкі,— адказаў Нямкевіч i падаў руку.

— Ясна,— прамовіў той, паціснуў руку ў адказ.

Пасля расхінуў доўгае зношанае паліто, зняў стары капялюш, паказаўшы некалі густыя чарнаватыя, а цяпер, за апошнія месяцы, ссівелыя валасы. Сеў на крэсле і, паклаўшы абшарпаны чамадан на каленях, забарабаніў па ім пальцамі з пагрызенымі пазногцямі.

— Ну, што выездзілі? — запытаў Нямкевіч.

— Пасля, Алесь...— заплюшчыў той вочы.— Апранайся. Хадзем да Максіма — там i пагаворым...

Затым моўчкі брылі па люднай Захараўскай вуліцы, тапталі тонкі i рэдзенькі снег i, неўзабаве павярнуўшы, апынуліся каля цёмнай казармы, дзе штаб фронту прадпісаў размясціцца ваенным часцям Беларускай цэнтральнай вайсковай рады.

Каля варотцаў з цаглянымі шуламі i жалезнаю брамкаю, як i належыць, ix затрымаў вартавы — малады салдат у ботах i шынялі, з вінтоўкаю. Загаварыў па-беларуску — запатрабаваў пропуск. Калі яны паказалі свае паперкі, прапусціў.

У двары, шырокім, абгароджаным з трох бакоў цаглянаю чырвонаю сцяною, а злева — двухпавярховаю камяніцаю, стаялі выстраеныя — мусіць, паротна — можа, i два палкі. Каля рот пакручваліся афіцэры. Яны, як чулася, падавалі вайсковыя каманды па-беларуску i прывучвалі да ix салдат — нядаўніх сялян з беларускіх губерняў.

Ведаючы тут хады, Васілевіч i Нямкевіч накіраваліся адразу да канцылярыі, каля яе вісеў бела-чырвона-белы сцяг.

Падняліся па чыстай лесвіцы на другі паверх, падышлі да абабітых чорнаю скураю дзвярэй з прыклеенаю паперкаю «Штаб беларускага войска».

У вялікім, сціпла абстаўленым кабінеце (карта Расійскай імперыі, на якой чырвоным алоўкам былі абведзены межы Беларусі, сейф, стол, крэслы абапал сцен) яны ўбачылі амаль усё сваё вайсковае начальства — Петрыкевіча, Еўзікава, Рак-Міхайлоўскага i двух цывільных — Лашковіча i незнаёмага чарнявага хлопца. Усе сядзелі абапал стала, i ўсе былі ўзбуджаныя.

Рак-Міхайлоўскі — маладжавы, гадоў трыццаці двух, танклявы мужчына — хітнуў ім галавою, паказаў рукою садзіцца і, трымаючы ў руках паперку, запытаў ва ўсіх:

— Дык што, спадары, адкажам Аблвыкамзаху?

— Аблвыкамзах зусім не лічыцца з нашым краем, народам, з намі, воінамі-беларусамі...— гнеўна прамовіў генерал Петрыкевіч — пажылы, мажны, лысаваты, з русявымі валасамі на патыліцы.— Распусціць наша войска — гэта значыць зрабіць нас бездапаможнымі...

— А для чаго вам сіла? — зусім не збянтэжыўся чарнявы.

— А дзеля чаго я столькі гойсаў па Заходнім фронце, генерал Пажарскі — па Паўднёва-Заходнім, а ён,— кіўнуў на Еўзікава,— па Паўночным? Дзеля чаго мы збіралі свае часці? Каб вы паздзекаваліся?

— Калі мы выявілі, што вы...

— Вы цацкаліся толькі...— перапыніў яго генерал.— Вы не бачыце, што мы хочам бараніць свой край ад немцаў, ад легіёнаў Доўбар-Мусніцкага i нават ад Украінскай Народнай рэспублікі...

— Вы абароніцеся? Адны? — ухмыльнуўся чарнявы.

— Калі б нам не заміналі, мы маглі б утварыць вялікае войска,— прамовіў Петрыкевіч.— На франтах не адна сотня тысяч нашых землякоў...

— Не смяшыце мяне! — зноў ухмыльнуўся пасланец Аблвыкамзаха.— Нацыяналізацыя часцей, вывад ix з пазіцый — развал рускай арміі. Многія салдаты ўкраінскай i беларускай нацыянальнасцей збіраюцца пад «сваім» сцягам, каб толькі выскачыць з акопаў i вярнуцца дадому. Асобныя ўкраінскія часці рвуцца на Украіну, вашы — у Мінск. А гэта пагражае Савецкай уладзе. Па-другое, агаляе цэлыя франтавыя ўчасткі, а па-трэцяе, дае прыклад i іншым уцякаць з фронту. Цяпер, як Савецкі ўрад падакляраваў мір, зямлю, заключыў з немцамі перамір'е i спрабуе заключыць мір, многія салдаты, ураджэнцы расійскіх вёсак, пачалі дэзерціраваць. Цэлымі эшалонамі пруць з фронту. Ca зброяй у руках. Вось Аблвыкамзах, параіўшыся з Рэўкомам, з Паўночна-Заходнім камітэтам РСДРП, рашыў: спыніць нацыяналізацыю часцей i забараніць нацыянальныя з'езды. Адпаведныя паперы пасланыя ўжо Вярхоўнаму галоўнакамандуючаму з парадаю аддаць адпаведны загад...

— Як — забараніць нацыянальныя з'езды? — умяшаўся ў гаворку Лашковіч, зусім коратка астрыжаны, у новых масіўных акулярах.— Ды гэта ж парушэнне вашай жа, савецкай «Декларации прав народов России»! А заадно чаго тады вартая заява Мінскага Савета ад 5 верасня аб праве нацый на самавызначэнне?

— Народных праў мы не парушаем,— адказаў па-ранейшаму спакойна чарнявы.— Народ павінен сам рашыць свой лёс. А вось вам, адарванай ад народа жменьцы, мы не дазволім самаўпраўнічаць.

— Нас — жменька? — падхапіўся Петрыкевіч, падскочыў да акна i паказаў рукою на двор.— Там жменька? Не, дарагі! Не жменька! А праз тыдзень, месяц будзе ў сотню разоў болей!