Осведомляйте на станции Гомель-Полесский повстанческий комитет».
А камітэт гэты ўзначальвалі белыя афіцэры — камандзір палка Мачыгін, царскі палкоўнік Сцёпін, Стракапытаў і група эсэраў, якая трымала сувязь з эсэраўскім цэнтрам і даўно рыхтавала контррэвалюцыйнае паўстанне. Яны хацелі злучыцца з белымі арміямі Дзянікіна, Пятлюры і Калчака ў супольным паходзе на Савецкую рэспубліку.
Адсюль жа, з гарадскога тэлеграфа, Мачыгін пазваніў у «Савой». Да тэлефона падышоў старшыня рэўкома Камісараў. У трубцы ён пачуў нізкі асіплы голас:
— Паўстанцкі камітэт прапануе зараз жа здацца на літасць пераможцаў. Супраціўленне не мае ніякага сэнсу. Колькі вас, фанатыкаў і дурняў? Паўтары сотні? Вы ж і вінтоўкі трымаць не ўмееце. Калі праз дзесяць хвілін не прыдуць вашы парламенцёры з белым сцягам, пачынаем абстрэл гасцініцы ўсімі агнявымі сродкамі. Чуеце? Чакаем дзесяць хвілін.
— Вы дачакаецеся не белага сцяга, а бясслаўнай пагібелі за сваю здрадніцкую авантуру,— спакойна адказаў Камісараў.— Апамятайцеся і спыніце бандыцкі разгул. Пашкадуйце салдат, якіх бы ашукалі. Рэвалюцыйная Расія вам гэтага не даруе.
Мачыгін агідна вылаяўся і кінуў трубку. Праз дзесяць хвілін па «Савою» грымнуў першы залп. Сыпаліся разбітыя кулямі шыбы, ляцеў тынк і руды цагляны пыл. З трэцяга паверха засакатаў кулямёт. На скрыжаванні Магілёўскай і Кавальскай вуліц пачалі падаць скошаныя мяцежнікі, з вокан гасцініцы грымелі вінтовачныя стрэлы. «Савой» адбіваўся. Камуністы вырашылі трымацца да апошняга патрона. Яны з хвіліны на хвіліну чакалі дапамогі з Бранска, Магілёва, Бабруйска і Смаленска. Час ішоў, патронаў станавілася ўсё меней і меней, у скрынцы заставалася толькі чатыры кулямётныя стужкі.
Білецкі заўважыў, што на дах суседняга дома некалькі мяцежнікаў цягнуць кулямёт. Кароткая чарга з «Савоя» як ветрам змяла іх адтуль. Стракапытаўцы адыходзілі і хаваліся за дамы. Афіцэры размахвалі пісталетамі, лаяліся і гналі салдат на вуліцу.
У пакоях гасцініцы стагналі параненыя, канаў прабіты навылёт бандыцкай куляю загадчык цэнтрадруку Фішбейн, падалі знясіленыя і галодныя камуністы, але «Савой» трымаўся ўсю ноч.
Раніцою Стракапытаў загадаў біць па гасцініцы з артылерыі. Са свістам і грукатам снарады ўрываліся ў вокны, крышылі тоўстыя сцены. Гінулі байцы, кідаліся і трызнілі параненыя. З Троіцкай вуліцы пачаў біць мінамёт. Увесь час стракаталі кулямёты мяцежнікаў, якія спрабавалі ўварвацца ў будынак, але з праломаў вокан, з балконаў грымелі стрэлы абаронцаў «Савоя». Яны перайшлі на другі паверх. Параненыя Ланге, Камісараў і Білецкі не пакідалі байцоў. Камандаванне яны перадалі былому палоннаму, нямецкаму камуністу Фрыдрыху Краўзе.
Скончыліся патроны, і кулямёт замоўк. З прабітай столі валіліся цэлыя пліты тынкоўкі разам з дранкаю, праз аконныя правалы свісталі вецер і кулі стракапытаўцаў. Параненых выносілі на першы паверх, перавязвалі разадранымі гасцінічнымі прасцірадламі і ўціральнікамі. А Краўзе, прытуліўшыся да падаконніка, без промаху страляў па мяцежніках. Ён перапаўзаў ад аднаго да другога праёма, нібыта гаворачы сам з сабою, камандаваў: «Па бандытах, агонь!» і лаяўся па-нямецку і па-руску. Каманды абаронцаў «Савоя» мяняліся праз кожныя паўгадзіны. Густыя залпы прарэджвалі строй мяцежнікаў. Яны адпаўзалі ў брамы, хаваліся ў пад'езды.
Па гасцініцы зноў ударыла артылерыя, кулямёты секлі шквальным агнём. Супраціўленне слабела — не было патронаў, людзі паміралі ад вялікай страты крыві, а жывыя ледзьве трымаліся, знясіленыя голадам і бяссонніцай.
Фрыдрых Краўзе ўсё біў і біў па мяцежніках. Яму прастрэлілі вуха. На шчацэ і на шыі запяклася кроў. Бінтаваць не было калі. Побач з ім, ледзь дыхаючы, стралялі Ланге, Камісараў, Білецкі, Аўэрбах і Бочкін. Параненым і зусім знясіленым было загадана непрыкметна праз двары і завулкі прабірацца да Сожа, ратавацца ў рабочых кварталах горада.
У «Савоі» стрэлы сціхалі. З пад'езда выйшаў высокі бялявы мужчына ў расхлістанай чыгуначнай куртцы. Ён спыніўся і падняў левую руку.
— Хачу гаварыць з камандзірам.
— А хто ты такі? — запытаў афіцэр, які паспеў начапіць пагоны і крыж-накрыж перацягнуцца рамянямі.
— Член павятовага камітэта ад чыгуначнікаў Валодзька.
— Гаварыць гавары, толькі не агітуй, а пікнеш, заткну глотку.— І ён памахаў вялізным маўзерам.
— Вы абкружаны Чырвонай Арміяй. Не павялічвайце сваіх злачынстваў, за іх вам прыйдзецца адказваць. Мы спынім супраціўленне, калі вы абяцаеце адпусціць параненых і ўсіх, хто застаўся ў гасцініцы.
— А ты не больна страшчай, камісарык,— вызверыўся афіцэр.— Што ты скажаш, як твая армія стане пад нашы сцягі і — «даеш Маскву». А вы? На халеру вы нам здаліся? Бяззбройных біць бог не вяліць, а ў палон браць — лішняя марока. Вылазьце, не зачэпім. Так, рабя?
— Пушчай вылазяць,— гаркнула некалькі п'яных галасоў.
Валодзька, намагаючыся, каб хаця не пахіснуцца, пайшоў у «Савой». Страляніна сціхла. Праз некалькі хвілін, падтрымліваючы адзін аднаго, кульгаючы, абапіраючыся на кійкі ад штораў, выходзілі ўчарнелыя, параненыя, з перабінтаванымі галовамі абаронцы «Савоя» — рэўкомаўцы, работнікі Чэка, камуністы з чыгункі і заводскіх ускраін. Усяго чалавек шэсцьдзесят. Астатнія па адным, па два паспелі пратачыцца праз вузкі завулак у суседнія сады і двары.
Раз'юшаныя бандыты і выпушчаныя стракапытаўцамі з турмы крымінальнікі стаялі па абодва бакі Румянцаўскай вуліцы, за іх спінамі туляліся ашуканыя салдаты з наіўнымі сялянскімі тварамі і літасціва глядзелі на скрываўленых, знясіленых і абшарпаных людзей, што, кульгаючы і трымаючыся адзін за аднаго, выходзілі з гасцініцы. Яны памкнуліся павярнуць на Магілёўскую вуліцу, але той самы афіцэр, што гаварыў з Валодзькам, крыкнуў: «Ацаніць!»
Бандыты абкружылі абаронцаў «Савоя», залязгалі затворамі і пачалі біць прыкладамі і ножнамі шабель па забінтаваных галовах і плячах.
Старшыня Чэка Ланге кульгаў і ледзьве трымаўся на нагах, а крымінальнікі і азвярэлыя салдаты штурхалі і паролі яго штыхамі, білі і лаяліся.
— Апамятайцеся, калі вы яшчэ людзі! Вы здрадзілі народу, рэвалюцыі і нават свайму слову. Што вы робіце? — спрабаваў суняць раз'юшаных мяцежнікаў Камісараў.
Афіцэрык падскочыў да яго і сунуў у твар ручкаю нагана. Па шчацэ пабег струменьчык крыві, а вока заплыло сіняй пухлінаю.
Б'ючы і штурхаючы, іх павялі па Румянцаўскай вуліцы ў турму. З вокан і з двароў баязліва пазіралі людзі, многія крадком выціралі слёзы, іншыя стараліся запомніць адзічэлыя абліччы катаў, каб пазнаць іх, калі паспрабуюць выкруціцца ад расплаты за здраду.
А к Гомелю падыходзілі чырвонаармейскія часці — з Смаленска прыбыў атрад на чале з губернскім ваенкомам Язэпам Адамовічам, каля Нова-Беліцы пачынала абстрэл мяцежнікаў Бранская дывізія. Салавей са сваімі байцамі заняў маёнтак Прудок, вярсты за чатыры ад горада. Адсюль відаць дахі і дымкі над камінамі, чуваць гул і страляніна. Да бабруйскага батальёна далучылі рагачоўскі і жлобінскі атрады, пераважна людзей маладых, апранутых вельмі страката: лапці і доўгі шынель, хромавыя боты і кароткія кавалерыйскія венгеркі, флоцкі бушлат і стаўбунаватыя папахі.
Разведчыкі далажылі, што ўскраіна горада занята ланцугамі мяцежнікаў і ўтыкана кулямётнымі гнёздамі. Яны ж прывялі двух да смерці перапалоханых стракапытаўскіх салдат. Невялічкі, з русяваю бародкай і бязбровымі вачыма дзяцюк шморгаў носам, біў сябе ў грудзі і енчыў:
— Далібог, д'ябал папутаў. Мы што? Як тыя авечкі. Куды баран, туды і мы следам. Хіба ж мы супроць Саветаў? Камандзіры кажуць: «Здраднікі не пушчаюць дадому, біце іх...» Ну дык мы і таго...